xfd|f] v}/xgLxfd|f] v}/xgL
sIff ^sIff ^
xfdL / xfd|f] v}/xgLxfdL / xfd|f] v}/xgL
v}/xgL gu/kflnsfsf] :yfgLo kf7\oj|mddf cfwfl/t kf7\ok':ts
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^
ljBfyL{sf] gfd M
ljBfnosf] gfd M
cleefjssf] gfd M
cleefjssf] kmf]g g+= M
sIff ^
v}/xgL gu/kflnsfsf] :yfgLo kf7\oj|mddf cfwfl/t kf7\ok':ts
xfdL / xfd|f] v}/xgL
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^
k|sfzs M v
}/xgL gu/kflnsf, lrtjg .
;xhLs/0f M ;fe g]kfn, kf]v/f . ;Dks{ M (*%^)#@$&#
;jf{lwsf/ M k|sfzsdf
k|sfzg M klxnf] ;+:s/0f, lj=;+=@)*!
d'b|0f M dgsfdgf 5fkfvfgf, v}/xgL–*, k;f{, lrtjg – )%^–%*@!(%
d"No M
xfdL / xfd|f] v}/xgL -sIff ^_
v}/xgL gu/kflnsf gu/sfo{kflnsfsf] sfof{no lrtjgn] ;fe g]kfn kf]v/f;Fusf]
;xof]udf tof/ kf/]sf] k|:t't kf7\ok':ts æxfdL / xfd|f] v}/xgLÆ k|yd ;+:s/0f ePsfn]
k|:t't ;+:s/0fdf b]lvPsf sld sdhf]/L k|lt oxfFsf] cd"No ;Nnfx ;'emfjsf nflu
xflb{s cg'/f]w ub{5f}+ . tkfO{x?sf] ;sf/fTds ;Nnfx Pjd\ ;'emfjn] kf7\ok':tsnfO{
yk kl/:s[t agfpb} cufl8 a9\g pTk|]/0ff lbg]5 . wGojfb .
;'emfjsf] nfluM edu.khairahani@gmail.com
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^
gu/ k|d'vsf] sndaf6
:yfgLo ;d'bfosf cfjZostf / ¿lrnfO{ dxŒj lbO{ :yfgLo :t/s} ;fwg, ;|f]t / lj1tfsf]
pkof]udfkm{t\ :yfgLo :t/df lgdf{0f, ljsf; / sfof{Gjog ul/g] kf7\oqmd :yfgLo kf7\oqmd xf] .
/fli6«o kf7\oqmdn] dfq hflt, efiff, wd{, ;+:s[lt cflbdf x'g] ljljwtfnfO{ ;Daf]wg ug{ g;Sg]
ePsfn] :yfgLo kf7\oqmdsf] cfjZostf dx;'; ul/Psf] xf] .
g]kfn ljljwtfn] ;DkGg d'n's xf] . oxfF ljleGg y/L efiff, ;Eotf, k];f, ;+:s[lt, e]ife"iff
/ e"uf]nx? 5g\ . ltgsf cf–cfˆg} ljlzi6 klxrfg 5g\ . …ljljwtfdf PstfÚ g]kfnLsf] ljlzi6
klxrfg g} xf] . nf]stflGqs u0ftGqfTds ;ª\3Lo ;+ljwfg hf/L eO{ d'n's oxL af6f]df cl3
al9/x]sf a]nfdf ;+ljwfgn] ;d]t k|To]s efiff / ;Eotfsf] ;+/If0f / ;+a4{g ug{ kfpg] gful/ssf]
xsnfO{ df}lns xssf ?kdf ;'/lIft u/]sf] 5 eg] o;sf nflu ljleGg ;dodf P]g, sfg'g /
lgb{]lzsfx?;d]t aGg] qmddf /x]sf] 5 .
:yfgLo kf7\oqmdnfO{ cjwf/0ffut ?kdf k|i6\ofpg] qmddf g]kfnsf ljleGg b:tfa]hdf
/x]sf k|fjwfgx?nfO{ x]g{'kb{5 . xfn sfof{Gjogdf /x]sf gLltx?df :yfgLo kf7\oqmdsf af/]df
lgDgfg';f/ pNn]v ePsf] 5 . g]kfnsf] ;+ljwfg @)&@ efu # sf] wf/f #! df lzIff ;DaGwL
df}lns xssf] Joj:yf /x]sf] 5 . o; wf/fsf] pkwf/f % df g]kfndf a;f]af; ug]{ k|To]s ;d'bfonfO{
sfg'gadf]lhd cfˆgf] dft[efiffdf lzIff kfpg] xs x'g]5 eGg] k|fjwfg /x]sf] 5 . o;nfO{ Jojxf/tM
sfof{Gjogsf nflu :yfgLo kf7\oqmddfkm{t\ ;dfhdf /x]sf efiff, lnlk, ;+:s[lt, ;f+:s[lts ;Eotf
/ ;DkbfnfO{ hu]gf{ ug]{ k|s[ltsf] 1fg, l;k / k|ljlw ljBfyL{nfO{ lbg' h¿/L 5 . lzIffnfO{ j}1flgs,
Joj;flos, ;Lkd"ns / /f]huf/d"ns Pjd\ hgd'vL agfpFb} ;Ifd k|lt:kwL{ g}lts Pjd\ /fli6«o
lxtk|lt ;dlk{t hgzlQm tof/ ug]{ -wf/f %! -h_-!_ . To;}u/L :yfgLo ;/sf/ ;~rfng P]g
@)&$ sf] kl/R5]b # sf] bkmf !! -h_ -$_ df dft[efiffdf lzIff lbg] ljBfnosf] cg'dlt, cg'udg
tyf lgodg;DaGwL Joj:yf u/L :yfgLo kf7\oqmdsf] sfof{Gjog cj:yfnfO{ Oª\lut u/]sf] 5 .
To:t} pQm P]gsf] bkmf !! -h_ -!*_ df :yfgLo :t/sf] z}lIfs 1fg, l;k / k|ljlwsf] ;+/If0f,
k|jw{g / :t/Ls/0f ug]{ s'/f pNn]v ul/Psf] 5 . v}/xgL gu/kflnsfn] ……lzIfssf xftdf kf7\os|d
/ ljBfyL{sf xftdf kf7\ok':tsÚÚ eGg] clek|fosf ;fy o; sfdnfO{ cl3 a9fPsf] xf] . of]
kf7\ok':ts lgdf{0fsf ;Gbe{df ;Dk"0f{ hgk|ltlglw, kf7\oqmdlj1, lzIffljb\, k|wfgfWofks, lzIfs,
cleefjs, ljBfyL{, n]vs, :yfgLo ;/f]sf/jfnf nufot ;a} v
}/xgL
gu/kflnsfjf;Lsf] ;xof]u
k|fKt ePsf] 5 .
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^
kf7\ok':ts n]vgsf qmddf ljleGg r/0fsf uf]i7L, 5nkmn / cGt/lqmofdfkm{t\ :yfgLo
:t/sf cfjZostf / kf7\ok':tsdf ;d]6\g'kg{] ljifo ;Gbe{x?sf af/]df cjwf/0ff lgdf{0f ul/Psf]
5 . :yfgLo l;k, Ifdtf, snf, k];f, Joj;fo, :yfgLo ;Dkbf, :yfgLo klxrfgnfO{ kf7\ok':tsdf
;d]6]/ ljBfyL{sf 1fg, l;k / clej[lQnfO{ phfu/ ug{] k|of; u/fpg], Tof] kf7\ok':tsdf k|To]sn]
cfˆgf] klxrfg b]Vg] / ;a}n] ckgTj dx;'; ug{] 9ª\un] agfOPsf] of] kf7\ok':tsn] gofF lkF9LnfO{
cfˆgf] df}lnskgsf] vf]hL ug{ k|]l/t ug{] 5 .
:yfgLo ;/f]sf/jfnfsf] cfjZostf, rfxgf / pgLx?s} ;xeflutfdf :yfgLo ljifoj:t'nfO{
;dfj]z u/L lgdf{0f / sfof{Gjog /x]sf] -xfdL / xfd|f] v}/xgL_ gfds kf7\ok':tssf] P]ltxfl;s
dxŒj /xg] s'/fdf s'g} zª\sf 5}g . o;sf] n]vg, ;Dkfbg / k|sfzgdf ;xof]u / ;xhLs/0f
ug{] ;+:yf ;fe g]kfn / ldlxg]tsf ;fy kf7\ok':ts n]vgdf vl6g'ePsf lj1 n]vsx?k|lt
gu/kflnsf xflb{s cfef/ JoQm ub{5 . kf7\ok':ts lgdf{0fsf ljleGg r/0fdf cfˆgf] cd"No ;'emfj
lbP/ ;xof]u ug{'x'g] kf7\oqmd ;xhLs/0f ;ldlt / kf7\oqmd d:of}bf n]vg ;ldlt, ljBfnosf
lzIfs, cleefjs, k|wfgfWofks, ljBfyL{ efOalxgLx?, lzIffljb\, ;dfh;]jL, ljleGg If]qsf lj1
JolQmŒjx?, gu/kflnsfsf ;Dk"0f{ hgk|ltlglwHo"x?, /fhg}lts JolQmŒj, sd{rf/Lx? ;a}nfO{
xflb{s wGojfb lbg rfxG5f}F . ;fy} k':ts 5kfO{sf] cleef/f axg ug]{ dgsfdgf 5fkfvfgf k|lt
klg xfdL cfef/L 5f}F .
cGTodf, …xfdL / xfd|f] v}/xgLÚ gfds o; :yfgLo kf7\ok':tssf] k"0f{ ;kmn sfof{Gjogsf
nflu z'esfdgf JoQm ug{ rfxG5f}F . lgdf{0fsf qmddf h:t} o;sf] cy{k"0f{ sfof{Gjogsf ;Gbe{df
klg ;a} kIfsf] plQs} ;xof]u / ;b\efj /xg] cfzf Pjd\ ljZjf; JoQm ub{5' .
zzL s'df/ vlgof
gu/ k|d'v
v}/xgL gu/kflnsf, lrtjg .
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^
ljifo;"rL
PsfO kf7 zLif{s k[i7
!= v}/xgL gu/kflnsfsf] kl/ro 1v}/xgLsf] hg;ª\Vof 1
2v}/xgLsf] ef}uf]lns kl/ro 4
@= :yfgLo snf / ;+:s[lt 3s+sfnL b]jLsf] dlGb/ 8
4df3];ª\j|mflGt kj{ 11
#= :yfgLo ko{6g 5v}/xgLsf ko{6sLo :ynx? 15
6v}/xgL e|d0f 17
$= :yfgLo s[lif Joj;fo 7km"n v]tL 23
8h}ljs lgoGq0f ljlw 26
%= :yfgLo k];f, Joj;fo / k|ljlw 9
:yfgLo k];f tyf Joj;fosf]
;fdfGo kl/ro 29
10 k/Dk/fut l;kx? 32
^= :yfgLo k|fs[lts ;Dkbf
11 h}ljs ljljwtf 36
12 alxgLnfO{ lr7L 41
13 j[Iff/f]k0f / jg ;+/If0f 44
&= :yfgLo v]nx? 14 xfd|f] v}/xgLdf k|rlnt
:yfgLo v]nx?j 47
*= ;8s ;'/Iff / ljkb\ Jojj:yfkg 15
;8s ;'/Iff / ljkb\Go"gLs/0f
51
(= ;x/L ljsf;, k|b"if0f tyf kmf]xf]/
Joj:yfkg
16 t6aGw 54
17 jftfj/0f ;+/If0f 59
18 kmf]xf]/ Joj:yfkg 62
!)= xfd|f d"No, dfGotf, ;bfrf/
/ of]u
19 of]uf;fg 67
20 /]8qm; 71
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^
v}/xgL gu/kflnsfsf]
kl/ro
PsfO–!
v}/xgLsf] hg;ª\Vof
v}/xgLsf] ef}uf]lns kl/ro
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^ 1
!
v}/xgLsf] hg;ª\Vof
hg;ª\Vof zAb …hgÚ / …;ª\VofÚ ldn]/
ag]sf] 5 . …hgÚ eg]sf] …dflg;Ú / …;ª\VofÚ
eg]sf] uGbf lg:sg] kl/0ffd jf …uf]6fÚ xf] . o;/L
hg;ª\Vof zAbn] s'g} b]z jf lglZrt ef}uf]lns
:yfgdf a;f]af; ug]{ dflg;x?sf] ;ª\VofnfO{
hgfpF5 .
v}/xgL gu/kflnsfdf ljleGg hfthflt,
wd{ / ;+:s[ltsf dflg;x? a;f]af; ub{5g\ . o; gu/kflnsfdf hDdf !# cf]6f j8fx?
/x]sf 5g\ . ;a} j8fx?df hg;ª\Vofsf] ljt/0f ;dfg 5}g, s'g} j8fdf hg;ª\Vof a9L 5 eg]
s'g} j8fdf sdL 5 . hg;ª\Vof 36 / a9 x'gfsf] d'Vo sf/0f hGd, d[To' / a;fOF;/fO x'g .
To:t} ljsf;sf k"jf{wf/x?sf] c;dfg ljt/0f klg xf] . ljsf;sf k"jf{wf/x? eg]sf ;8s,
vfg]kfgL, ljB't, :jf:Yo, lzIff, ;~rf/ cflb x'g\ . o:tf lrhx? cefj ePsf] :yfgdf
dflg;x? a:g ¿rfpFb}gg\ / a;fOF ;/]/ cGoq hfG5g\ . o:t} /f]huf/sf sf/0f dflg;x?
a;fOF ;b{5g\ . o; gu/kflnsfleqsf w]]/} h;f] dflg;x? /f]huf/sf] l;nl;nfdf g]kfnleq
/ aflx/ uPsf 5g\ . pgLx?n] sdfPsf] cfDbfgLaf6 ;x/df ;'ljwf;DkGg 3/ agfP/ a;]sf
5g\ .
xfn cfP/ v}/xgL gu/kflnsfn] a;fOF;/fO b/nfO{ sd ug{ ljleGg sbdx? Rffn]sf]
5 . gu/kflnsfn] k|To]s j8fdf ljsf;sf k"jf{wf/x?sf] ljsf; ul//x]sf] 5 . gu/ If]qddf
;8s, lah'nL, ;~rf/, lzIff, :jf:Yo / :j/f]huf/sf sfo{j|mdx? ;~rfng ub}{ cfPsf] 5 .
h;sf sf/0f sltko ;x/lt/ a;]sf dflg;x? k'gM ufpF kms{g yfn]sf 5g\ . lbg k|ltlbg
o; gu/kflnsf ljsf;lt/ nlDs/x]sf] 5 .
/fli6«o hgu0fgf @)&* sf] hgu0fgfcg';f/ v}/xgL gu/kflnsfdf !^#(% 3/ w'/L
/x]sf] 5 . ;fy} cf}ift kl/jf/ ;+Vof $=!! /x]sf] 5 . j8fut hg;ª\Vof / ;fIf/tfsf] cj:yf
ljj/0f tnsf] tflnsfdf x]/f}F M
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^
2
   
  
  
  
  
  
  
  
  
  
   
   
   
   
   
% jif{ eGbf dflysf hg;ª\Vofsf] ;fIf/tfsf] cj:yf lbOPsf] tflnsfdf /x]sf] 5 .
   
    . . .
   . . .
     . . .
;|f]tM /fli6«o hgu0fgf @)&*
https://censusnepal.cbs.gov.np/
;fn j8f g+= 3/w'/L hg;ª\Vof k'?if dlxnf
@)&*
lj|mofsnfk Mlj|mofsnfk M
• tkfO{F a;]sf] j8fsf] @)&* ;fnsf] hg;ª\Vof slt /x]5 < lgDg tflnsf cg';f/
eg'{xf];\ M
lzIf0f ;'emfj MlzIf0f ;'emfj M
• ljBfyL{x?nfO{ v}/xgL gu/kflnsfsf] lj+ ;+ @)&* ;fnsf] hg;ª\Vofsf] ;ª\lIfKt
ljj/0f https://censusnepal.cbs.gov.np/ dfkm{t sIffdf k|bz{g ug'{xf];\ .
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^ 3
• tkfOF{{ a;]sf] ufpF ÷ l5d]s÷6f]ndf slt cf]6f 3/x? 5g\ < tnsf tflnsfcg';f/
eg'{xf];\M
s|=;= 3/d'nLsf] gfd k'?if ;ª\Vof dlxnf ;ª\Vof
!=
@=
!= tnsf vfnL :yfgdf pko'St zAb eg'{xf];\ M
-s_ v}/xgL gu/kflnsfdf ============cf]6f j8fx? 5g\ .
-v_ hg;ª\Vof 36L / a9L x'gfsf] d'Vo sf/0f============xf] .
-u_ ;x/lt/ a;]sf dflg;x? k'g ===============kms{g yfn]sf 5g\ .
-3_ lj=;+ @)&* sf] hgu0fgfcg';f/ v}/xgLdf s'n hg;ª\Vof========== /x]sf] 5 .
-ª_ lj=;+ @)&* cg';f/ dlxnfsf] ;fIf/tf b/ ============/x]sf] 5 .
@= tnsf k|Zgx?sf] pQ/ n]Vg'xf];\ M
-s_ hg;ª\Vof eGgfn] s] a'lemG5 <
-v_ s] s:tf s'/fx?n] v}/xgLsf] hg;ª\Vof 36L / a9L ePsf] xf] <
-u_ v}/xgL gu/kflnsfn] a;fOF;/fOnfO{ sd ug{ s:tf] sbd rfn]sf] 5 <
-3_ lj=;+= @)&* sf] hgu0fgfcg';f/ v}/xgL gu/kflnsfsf] hg;ª\Vof slt /x]sf]
5 <
-ª_ v}/xgL gu/kflnsfdf k'?if ;fIf/tfsf] t'ngfdf dlxnf ;fIf/tf b/ sd x'g'sf]
sf/0f s] xf]nf <
#= tflnsfcg';f/ lj=;+ @)&* sf] u0fgf cg';f/ v}/xgL gu/kflnsfsf ;a} j8fx?df
hg;ª\Vof ;dfg ljt/0f gePsf] b]lvG5 . o;f] x'gfsf] sf/0f s] xf]nf < lzIfssf]
;xof]udf pQ/ n]Vg'xf];\ .
cEof;
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^
4
@
;+3Lo u0ftflGqs g]kfnsf] afudtL k|b]z l:yt /Tggu/ gu/kflnsfsf] k"jL{ efudf
cjl:yt o; gu/kflnsf ;fljssf rf/ uf=la=;=x? v}/xgL, s'd/f]h, s7f/ / r}gk'/nfO{
ldnfO agfOPsf] xf] . o; gu/kflnsfnfO{ !# j6f j8fx?df ljefhg ul/Psf] 5 . @)&*
;fnsf] hgu0fgfcg';f/ v}/xgL gu/kflnsfsf] hg;ª\Vof ^&,#*% dWo] dlxnf #%,)%#
/ k'?if #@,##@ /x]sf 5g\ . s'n 3/w'/L ;ª\Vof !^#(% /x]sf] o; gu/kflnsfsf] xfnsf]
If]qkmn *%=% ju{ ls=ld= /x]sf] 5 . ef}uf]lns lx;fan] ;dy/ / ;8s oftfoftsf] kx'Fraf6
glhs /x]sf] o; gu/kflnsfsf x/]s 6f]n 6f]ndf afx|} dlxgf rNg ;Sg] ;8s k'u]sf] 5
eg] sfnf]kq] ePsf ;8s klg em08} #) k|ltztsf] xf/fxf/Ldf /x]sf] cg'dfg ug{ ;lsG5 .
vfBfGg afnLsf] pTkfbgdf vf; u/L wfg, ds} / ux'F tyf t]nxgdf tf]/L / bnxgdf d';'/f]
pTkfbgsf] nflu pj{/ e"dL dflgg] of] gu/kflnsf xfnsf lbgx?df oxfFsf ls;fgx? s]/f
v]tL, df5fkfng tyf kz'kfngtkm{ klg cfslif{t ePsf] b]lvG5 . kz'kfng Joj;fosf b[li6n]
v}/xgLsf] ef}uf]lns kl/ro
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^ 5
ufO{kfng Jofj;flos ?kdf g} cl3 a9]sf] 5 eg] cGo kz'kfngsf] klg TolQs} ;Defjgf
/x]sf] b]lvG5 . To:t} u/L gub]afnLtkm{ df};dcg';f/ t/fO{ If]qdf x'g] ;a} k|sf/sf t/sf/L
v]tL x'g] x'Fbf To;sf] Jofj;flos pTkfbg x'g] u/]sf] 5 . /fhg}lts lx;fan] lhNnfsf
lgjf{rg If]qdWo] o; gu/kflnsfsf ;a} j8fx? lgjf{rg If]q g+= ! cGt/ut kb{5g\ .
o; gu/kflnsfsf] dWo efu eP/ hfg] k"j{klZrd nf]sdfu{n] ljutb]lv g} gu/kflnsfsf]
ljsf;df dxŒjk"0f{ 6]jf lbPsf] 5 .
!=# cjl:ylt
lrtjg lhNnfsf] k"jL{ efudf kg]{ v}/xgL gu/kflnsf @&) #^ʹ $%ʺ pQ/L cIff+; /
*$) #$ʹ ^ʺ k"jL{ b]zfGt/df cjl:yt of] gu/kflnsf /0fg}lts lx;fan] dxŒjk"0f{ dflgG5 .
lrtjgsf] /fhg}lts, cfly{s tyf ;fdflhs ljsf;df v}/xgL g=kf= If]qsf] e"ldsfnfO{
dxŒjk"0f{ ?kdf lng] ul/Psf] lyof] . @)&! ;fndf lrtjgsf] t];|f] gu/kflnsfsf] ?kdf
u7g ePkZrft o; gu/kflnsfn] ljsf;df gofF / k|efjsf/L km8\sf] df/]sf] cfef; x'Fb}
cfPsf] 5 . ;fljssf v}/xgL, s'd/f]h, s7f/ / r}gk'/ uf=lj=;=sf] ;Dk"0f{ e"efunfO{ ;d]6]sf]
o; gu/kflnsfnfO{ !# j6f j8fdf ljefhg ul/Psf] 5 . cflbaf;L yf? ;d'bfosf] ax'ntf
/x]sf] o; gu/kflnsf xfnsf lbgx?df ;x/Ls/0ftkm{ pGd'v /x]sf] 5 .
!=$ l;dfgf
o; gu/kflnsfsf] k"j{df /fKtL gu/kflnsf, klZrdtkm{ /Tggu/ gu/kflnsf, pQ/tkm{
sflnsf gu/kflnsf / blIf0ftkm{ lrtjg /fli6«o lgs'~h cjl:yt 5 . ;d'b| ;txaf6 Go"gtd
!($ ld= / clwstd ^*) ld6/;Ddsf] prfOdf /x]sf] of] gu/kflnsfsf] ;a} e"efu ;dy/
d}bfgL efudf kb{5 . o; gu/kflnsfsf] e"–pkof]usf] cj:yfdf clwsf+z e"efu s[lifof]Uo
e"ld / s]xL efu dfq vf]nf gfnfn] cf]u6]sf] 5 .
!=% If]qkmn
v}/xgL gu/kflnsfsf] If]qkmn *%=% j=ls=dL= /x]sf] 5 . o; gu/kflnsfsf] w]/}
h;f] e"efu v]tLof]Uo hldg -^*=*Ü_, aghª\un -(=*Ü_, emf8L If]q -&=$Ü_, 3fF;] d}bfg
-!Ü_, kfgLvf]nfn] 9fs]sf] If]q -@=$Ü_ / 9'ª\uf tyf afn'jfn] 9fs]sf] If]q -!)=%Ü_ /x]sf]
5 .
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^
6
lqmofsnfk Mlqmofsnfk M
efOalxgL xf], dflysf] kf7df v}/xgL gu/kflnsfsf] j0f{g u/]s} z}nLdf tkfO{Fn] klg
cfˆgf] j8fsf]] j0f{g ug'{xf];\ / sIffdf ;'gfpg'xf];\ .
lzIf0f ;'emfj MlzIf0f ;'emfj M
cfb/0fLo lzIfs, ljBfyL{x?nfO{ v}/xgLsf cGo ljleGg P]ltxfl;s a:tLx?sf] gfd
atfpg'xf];\ / tL 7fpFx? 3'dfpg n}hfg'xf];\ .
cEof;
!= tnsf k|Zgx¿sf] 5f]6f] pQ/ lbg'xf];\ M
-s_ v}/xgL gu/kflnsf s'g–s'g uf=lj=;= ldn]/ ag]sf] xf] <
-v_ v}/xgLsf] hg;ª\Vofsf] agf]6 s:tf] /x]sf] 5 <
-u_ v}/xgLdf s] s:tf vfBafnLx? pTkfbg x'G5g\ <
-3_ v}/xgL gu/kflnsfsf] l;dfgf s'g–s'g kflnsf;Fu hf]l8Psf] 5 <
@= tn lbOPsf jfSo l7s eP -_ / a]l7s eP -_ lrGx nufpg'xf];\M
-s_ v}/xgL gu/kflnsfdf !% j6f j8fx? 5g\ .
-v_ v}/xgL gu/kflnsfsf] hg;ª\Vof ^&,#*% /x]sf] 5 .
-u_ v}/xgL gu/kflnsfsf] If]qkmn (%=% a=ls=dL= /x]sf] 5 .
-3_ v}/xgLdf yf? hfltsf] ax'ntf 5 .
#= hf]8f ldnfpg'xf];\ M
;d"x ‘s’ ;d"x ‘v’
;;;;;;dlxnf #) k|ltzt
3/w'/L /Tggu/
k"j{ !@##!
*%=% a=ls=dL= @((@(
sfnf] kq] If]qkmn
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^ 7
:yfgLo snf / ;+:s[lt
PsfO–@
s+sfnL b]jLsf] dlGb/
df3];ª\j|mflGt kj{
8 xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^
efOalxgL xf] Û g]kfn Ps wd{lg/k]If
/fi6« xf] . oxfF ljleGg wdf{jnDaLx?sf]
a;f]af; /x]sf] 5 . o; b]zdf d"nt M lxGb'
wdf{jnDaLx?s} ax'ntf /x]sf] 5 . pgLx?
ljleGg b]jL b]jtfdf ljZjf; u5{g\ . wfld{s
?kn] klg Ps rlr{t / ;DkGg lhNnfx?
dWo] lrtjg lhNnf klg Ps xf] . lxGb'x?sf]
k|l;4 wfld{s tLy{:yn b]j3f6sf] sfvdf cjl:yt o; lhNnfdf ljleGg b]jL b]jtfsf ;fgf
7"nf d7 dlGb/x? /x]sf 5g\ . lrtjg lhNnfdf kg{] ;ftcf]6f kflnsfdWo] lhNnfsf] k"j{kl§
/x]sf] wfld{s tyf ko{6sLo b[li6n] ;DkGg gu/kflnsf v}/xgL gu/kflnsf xf] .
s+sfnL ;fd'bflos jg If]q leq /x]sf] s+sfnL b]jLsf] dlGb/ wfld{s tyf ko{6sLo
?kn] dxŒjk"0f{ dlGb/ xf] . of] v}/xgL gu/kflnsfsf] j8f g+= @ df cjl:yt 5 . dlGb/
nueu ;d'› ;txaf6 %%) ld6/sf] prfOdf cjl:yt 5 / oxfFsf] /d0fLo jftfj/0f, wfld{s
dxŒj / k|fs[lts ;'Gb/tfn] sof}F tLy{ ofqLx?nfO{ cfslif{t ub{5 . leqL dw]zsf] ;Dd k/]sf]
e"efueGbf k[ys ljz]iftf af]s]sf] o; jg If]qdf /x]sf] s+sfnL b]jLsf] dlGb/ k"j{–klZrd
/fhdfu{df /x]sf] k;f{ ahf/af6 sl/a ;f9] ;ft lsnf]ld6/ pQ/tkm{ kb{5 . o; dlGb/sf]
:yfkgf slxn] ePsf] xf] eGg] olsg ldlt yfxf geP klg o; v}/xgL gu/kflnsfsf] r}gk'/df
dfgj a;f]af;sf] ;'¿jft;Fu} o; dlGb/sf] :yfkgf ePsf] dfGg ;lsG5 .
o; dlGb/ hfg] qmddf af6f]df ljleGg lsl;dsf af]6la?jfx? / r/fr'?ËLx?sf
sf/0f jftj/0f /dfOnf] / ofqf /f]df~rs agfPsf] 5 . hª\unsf] r'r'/f]df /x]sf] s+sfnL
dlGb/sf] cfkm\g} dxŒj / ljz]iftf /x]sf] 5 . o; dlGb/df k|To]s jif{ wfGo k"l0f{df kl5sf]
s+sfnL b]jLsf] dlGb/
#
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^ 9
k~rdLsf] lbg aQL afNg], /ftel/ hfu|fd a:g] u/]df cfˆgf] dgsfdgf l;4 x'g] hgljZjf;
/x]sf] 5 . lrtjg lhNnfsf ljleGg efuaf6 of] dlGb/df aQL afNg, hfqf x]g{ tyf bz{g ug{
>4fn' eQmhgx?sf] cf]O/f] nfUb5 . log} b]jLsf] gfdaf6 s+sfnL ;fd'bflos jg, s+sfnL
dfWolds ljBfno, s+sfnL hn pkef]Qmf ;ldlt cflb ljleGg ;+:yfsf] gfds/0f ul/Psf]
5 . s+sfnL b]jLsf] dlGb/n] :yfgLo ;+:s[lt / k/Dk/fx?nfO{ ;d]t 6]jf k'¥ofPsf] 5 .
v}/xgL gu/kflnsfn] s+sfnL dlGb/sf] ;+/If0f / k|j4{gsf nflu x/]s jif{
ah]6 ljlgof]hg x'Fb} cfPsf] 5 . dlGb/sf] dd{t, dlGb/ hfg] af6f]sf] ;/;kmfO{, k'hf/Lsf]
Joj:yfnufotsf sfddf gu/kflnsfn] ;xof]u ub{} cfPsf] 5 .
lzIf0f ;'emfj MlzIf0f ;'emfj M
lzIfs ;fyL Û ljBfyL{ efOalxgLx?nfO{ s+sfnL b]jL dlGb/sf] lel8of] k|bz{g u/L
wfld{s dxŒjsf af/]df hfgsf/L u/fpg'xf];\ .
lqmofsnfk Mlqmofsnfk M
!= ljBfyL{ efOalxgLx? s+sfnL dlGb/sf] cjnf]sg u/L dlGb/sf af/]df Ps cg'R5]b n]Vg'xf];\ .
@= tkfOF{sf] 3/ glhs} /x]sf] s'g} dlGb/sf af/]df k'hf/L;Fu e]6]/ hfgsf/L lng'xf];\ .
cEof;
!= vfnL 7fpF eg{'xf];\ M
s_ s+sfnL dlGb/ ;d'› ;txaf6 ============== prfOdf cjl:yt 5 .
v_ k|To]s jif{ s+sfnL dlGb/df ============== kl5sf] k~rdLsf] lbg aQL aflnG5 .
u_ s+sfnL dlGb/n] k|frLg sfnb]lv ============== cfwf/df dxŒjk"0f{ e"ldsf
v]n]sf] 5 .
3_ s+sfnL b]jLsf] gfdaf6 ============== gfds/0f ul/Psf] 5 .
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^
10
l;h{gfTds÷kl/of]hgf sfo{l;h{gfTds÷kl/of]hgf sfo{
s+sfnL dlGb/ jl/kl/ tyf ;fd'bflos jgdf kfOg] ljleGg la?jf tyf kz'kIfLsf]
;"rL tof/ kf/L sf8{af]8{df n]v]/ sIffdf 6fF:g'xf];\ .
@= l7s eP l7s -_ / a]l7s eP a]l7s -_ lrGx nufpg'xf];\ M
s_ s+sfnL dlGb/ /Tggu/ gu/kflnsfsf] j8f gDa/ $ df kb{5 .
v_ s+sfnL ;fd'bflos jgdf yfsn3f/L e]l6G5 .
u_ s+sfnL lkslgs :kf]6{sf] k|j]zåf/ s+sfnL dlGb/sf] k|j]zåf/ xf] .
3_ s+sfnL dlGb/df xl/;ogL PsfbzL kl5sf] k~rdLdf aQL aflnG5 .
ª_ s+sfnL b]jLsf] dlGb/n] wfld{s / ;f+:s[lts dxŒj af]s]sf] 5 .
#= tnsf k|Zgsf] 5f]6f] pQ/ lbg'xf];\ M
s_ s+sfnL dlGb/sf] wfld{s dxŒj s] s:tf] 5 <
v_ s+sfnL dlGb/sf] dxŒj / ljz]iftf n]Vg'xf];\ .
u_ s+sfnL b]jLsf] dlGb/nfO{ cfocfh{gsf] dfWod s;/L agfpg ;lsG5 <
$= s+sfnL dlGb/ h:t} wfld{s tyf ;f+:s[lts :ynx?sf] ;+/If0fdf tkfO{ / tkfO{sf]
;d'bfosf] e"ldsf s]–s] x'g ;Sb5 tflnsf agfP/ n]Vg'xf];\ .
%= æwfld{s ko{6gsf] Pp6f uGtJo s+sfnL dfO{ dlGb/ xf] .Æ kf7sf cfwf/df o;
egfOaf/] 5nkmn ug{'xf];\ .
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^ 11
$
df3 dlxgfsf] klxnf] lbgnfO{ df3]
;ª\qmflGt elgG5 . o;nfO{ lxGb", af}4 /
ls/fFt cflb ;d'bfosf] ;femf wfld{s tyf
;f+:s[lts kj{sf ?kdf lnOG5 . vf;u/L
du/x?n] ædf£of ;]Nx|];ÚÚ, yf?x?n] …
df3LÚ, /fO{x?n] …d]n] y]r]Ú tyf a|fXd0f,
IfqL, 5GTofn, u'?ª, g]jf/, lnDa", tfdfª,
b/}, r]kfªnufotsf hfltx?df cf–cfˆg}
ta/af6 dgfpg] ul/G5 .
o;a]nf ;"o{ wg' /flzaf6 ds/ /flzdf k|j]z ug]{ x'gfn] o; lbgnfO{ ds/ ;ª\qmflGt
klg elgG5 . olta]nf ;"o{ blIf0fL uf]nf4{af6 pQ/L uf]nf4{tkm{ hfg] x'Fbf lbg 5f]6f / /ft nfdf
x'Fb} hfG5g\ . df3] ;ª\qmflGtdf kljq gbL, wfd tyf ;fu/x? h:t}M– l/8L, lqj]0fL, b]j3f6,
a/fxIf]q cflb :yfgdf eJo d]nf nfUb5 . o; lbg 3/ cfFug / z/L/ z'4 /fVg ;s]df ;ft
h'gL;Dd :j:Yo / ;d[4 /xg ;lsG5 eGg] hgljZjf; /xL cfPsf] 5 .
v}/xgL gu/kflnsf yf? ;d'bfosf] afx'No ePsf] ;dfh xf] . /fli6«o hgu0fgf @)&*
cg';f/ yf? hfltsf] s'n hg;ª\Vofsf] @%=# k|ltzt yf?x?sf] /x]sf] 5 . pgLx?sf]
ljz]if rf8 df3];ª\qmflGt -lvr/f_ oxfFsf yf?x?n] w'dwfdn] dgfpg] ub{5g\ . To;}u/L
oxfFsf du/ ;d'bfon] klg o; rf8nfO{ cfˆg} k4ltcg';f/ dgfpg] ub{5g\ eg] cGo hftsf
dflg;x?n] klg cfˆg} hftLo k/Dk/fcg';f/ dgfpg] ub{5g\ .
df3];+qmflGtnfO{ lrtjgsf yf? ;d'bfon] lvr/f kj{ eGb5g\ . klZrd g]kfndf df3L,
lvr/f / k"j{df ltnf ;j|mfOt elgG5 .
Dff3];ª\j|mflGt kj{
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^
12
k';sf] d;fGtdf lvr/fsf] d5'jf/L -df5f dfg{]_, lrRr/ pl;g]/ kf]sf agfpg] sfd
u5{g . lvr/fsf] lbg -df3–! ut]_ ;a]/} :gfg u/]/ efGhf efGhLnfO{ bfg blIf0ff lbg] ul/G5 .
To;kl5 cl3Nnf] lbg agfOPsf] lrRr/sf] kf]sf 3f}/fdf -e';sf] cfuf]df_ kf]n]/ vfOG5 .
lrRr/;Fu df5f, df;' nufotsf dL7f dL7f vfg]s'/f vfOG5 .
jif{el/sf nflu csf{sf] 3/df sfd ug{ a;]sfx? r?jfx? lvr/fs} lbgb]lv km's'jf
x'g] ePsf]n] o;nfO{ d'lQm lbj;sf] ?kdf klg lng] ul/G5 .
lvr/f dxf]T;jM
yf? hfltn] k|To]s jif{ df3 ! ut] lvr/f kj{ -df3L_ dgfpg] ub{5g\ . To;}u/L yf? ;d'bfon]
;+:s[ltsf] ;+/If0f ug{] p2]Zon] k|To]s jif{ df3];ª\j|mflGtsf] cj;/df v}/xgL gu/kflnsfsf]
j8f g+= % uf}r/gdf …lvr/f dxf]T;jÚ cfof]hgf ub{} cfPsf]5 .
dxf]T;jsf] pb\3f6g cl3 ljleGg
hfthflt ;+3 ;+:yfsf emfFsL Pjd\
e]ife"iff;lxtsf] zf]ef ofqf x'g] ub{5 . lj=;+=
@)&) ;fnb]lv yf? ;d'bfon] of] lvr/f
dxf]T;j cfof]hgf ub{} cfPsf] 5 . lvr/f
dxf]T;j v}/xgL gu/kflnsfsf] Ps :yflkt kj{ aGg k'u]sf] 5 . dxf]T;j cjlwe/L yf?
hfthfltsf] k/Dk/fut e]ife"iff;lxtsf] ;fF:s[lts sfo{qmd, yf? hfltsf] kl/sf/;lxtsf]
:6nx? / cGo hfthfltsf] :6nx?;d]t /fVg] ul/Psf] 5 . dxf]T;jdf /fli6«o tyf :yfgLo
snfsf/x?sf] k|:t'tL, ld:6/ P08 ld; yf?sf] km];g zf], v'Nnf g[To k|ltof]lutf, s[lif pkh
k|bz{gL, lqsnf tyf xflh/L hjfkm k|ltof]lutf, $) jif{ dflysf] e]6«fg bf}8 k|ltof]lutfx?
cfof]hgf x'g] ub{5 .
lzIf0f ;'emfjlzIf0f ;'emfj
cfb/0fLo lzIfs, ljBfyL{x?nfO{ v}/xgLdf dgfOg] rf8af8;DaGwL lel8of]x?
b]vfP/ logsf] dxŒj atfOlbg'xf];\ .
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^ 13
ljleGg hfthfltcg';f/ df3];ª\qmflGtnfO{ s'gs'g gfdn] k'sfl/G5 / s'gs'g
kl/sf/ vfOG5 < tflnsf agfpg'xf];\ .
tkfO{Fsf] ;d'bfodf df3];ª\qmflGt s]–s;/L dgfOG5 < n]Vg'xf];\ .
ljBfyL{ lqmofsnfk M
cEof;
!= 5f]6f] pQ/ n]Vg'xf];\ M
s_ df3];ª\qmflGt s'gs'g ;d'bfodf dgfOG5 <
v_ yf? hfltn] df3];ª\qmflGt s;/L dgfpg] ub{5g\ < 5f]6s/Ldf n]Vg'xf];\ .
u_ …lvr/f dxf]T;jÚ cfof]hgf ug{'sf] d"Vo p2]Zo n]Vg'xf];\ .
3_ df3];ª\qmflGtdf s'g s'g :yfgdf d]nfx? nfUg] ub{5g\ <
@= l7s / a]l7s 5'6\ofpg'xf];\ M
s_ df3];ª\qmflGtdf kljq gbL, wfd tyf ;fu/x? h:t}M– l/8L, lqj]0fL, b]j3f6,
a/fxIf]q cflb :yfgdf eJo d]nf nfUb5 .
-v_ df3];ª\qmflGt dgfpg] hflt / ;d'bfolar ;fdLKo / ;f+:s[lts ;lxi0f'tf kfpg
ufx|f] 5 .
-u_ /fd|f] nufpg], dL7f] vfg] / enf] lrtfpg'sf ;fy} u'?–k'/f]lxtx? ohdfgsxfF
dlxdf ;'gfpF5g\ .
3_ lvr/f dxf]T;jn] yf? hfltsf] ;+:s[ltsf] ;+/If0fdf 6]jf k'¥ofpF5 .
kl/of]hgf sfo{kl/of]hgf sfo{
tkfO{Fsf] 3/ cyjf ljBfno j/k/ ePsf] wfld{s ;Dkbfsf] dxŒj tyf ;+/If0fsf
pkfox? af/]df sIffdf 5nkmn ug{'xf];\ .
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^
14
:yfgLo ko{6g
PsfO–#
v}/xgLsf ko{6sLo :ynx?
v}/xgL e|d0f
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^ 15
%
lrtjg lhNnfdf /x]sf] v}/xgL gu/kflnsf ;fdflhs, ;f+:s[lts, cfly{s, P]ltxfl;s,
wfld{s / ko{6sLo :ynsf] ?kdf wgL /x]sf] 5 . o; If]qdf k|z:t dfqdf ko{6sLo :ynx?
/x]sf] kfOG5 . lrtjg /fli6«o lgs'~h, s'd/f]h, /fKtL nf]s sNof0f, s'rs'r], s07]Zj/L,
b]ljyfg, dWojtL{ ;fd'bflos jg, b/} af]6] tfn, u}8fxf tfn, em08f kfs{, xl/ofnL kfs{,
s'rs'r] lr;fkfgL, s+sfnL / clhË/] ;fd'bflos jg, s+sfnL dfO{sf] dlGb/ / jl/kl/sf]
:yn, s+sfnL lkslgs :k6, l5Ds]Zj/L dftfsf] dlGb/ cflb /x]sf] 5 . oxfFsf s]xL ko{6sLo
:ynx?sf] af/]df tn rrf{ ul/Psf] 5 .
!= s'd/f]h dWojtL{ ;fd'bflos jg M of] jg
lrtjg lhNnfsf] /fKtL gbL / lrtjg /fli6«o
lgs'~hsf] 5]pdf cjl:yt Pp6f ko{6sLo
7fFp xf] . of] v}/xgL gu/kflnsfsf] j8f g+=!@
/ !# cjl:yt 5 . ^(!=() x]S6/ If]qkmn
cf]u6]sf] of] jg Ps l;+Ë] u}+8fsf] nflu k|l;4
dflgG5 . o; jgdf lhk ;kmf/L, xfQL ;kmf/L, r/f cjnf]sg, drfgaf6 hLjhgfj/sf]
cjnf]sg, k}bn ofqf, ljleGg hLjhgfj/sf] cWoog, cg';Gwfg cflb ko{6sLo ultljlwx?
;~rfngdf /x]sf] 5 . o; ;fd'bflos jg jl/kl/ xf]6n, nh, /]:6'/]G6 / kfs{ /xg'sf] ;fy}
cflbjf;L hghfltx?sf] xf]d:6] / ;f+:s[lts g[To klg b]Vg ;lsG5 . of] jg g]kfns} t];|f]
ko{6sLo :yn ;f}/fxf;Fu hf]l8Psf] 5 .
@= b/} af]6] tfn M of] tfn v}/xgL gu/kflnsf j8f g+=!@ df s'd/f]h ;fd'bflos jgsf] /fKtL
8\ofd;Fu hf]l8Psf] 5 . o; tfndf 8'Ëfsf] ;o/, r/fsf] cjnf]sg, uf]xLsf] cjnf]sg, df5f
/ u}+8f x]g{, k|fs[lts b[Zosf] cjnf]sg / /fKtL gbLsf] b[Zofjnf]sg ug{ kfOG5 . of] tfn k;f{
ahf/af6 blIf0fdf kb{5 eg] tfn;Dd k'Ugsf oftfoftsf] ;'ljwf /x]sf] 5 . b/fO{ af]6]x?sf]
v}/xgLsf ko{6sLo
:ynx?
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^
16
cfly{s cj:yf ;'wf/ ug{] p2]Zosf ;fy s'd/f]h dWojtL{ ;fd'bflos jgn] lgdf{0f u/]sf] of]
s[lqd tfn cfGtl/s / afXo ko{6sx?sf nflu ko{6sLo uGtJo aGg k'u]sf] 5 . s'd/f]h
dWojtL{ ;fd'bflos jgsf] ;]jf If]qleq /x]sf $! 3/3'/LnfO{ nlIft u/L @)&% ;fndf b/}
af]6] tfn lgdf{0f ul/Psf] lyof] . o; tfn sl/a $ la3f If]qkmndf km}lnPsf] 5 .
lhGbufgL 3f6 tyf s7f/sf] l;dfgf glhs} /x]sf] of] tfn ko{6ssf] cfsif{0fsf]
s]G›sf] ?kdf ;d]t ljsf; ePsf] 5 . lhk ;kmf/Ldfkm{t tfndf k'u]sf ko{6sx? ToxfFsf
/d0fLo b[Zo cjnf]sg u/]/ /dfpg] u/]sf 5g\ . tfndf 8'Ëf ;o/ ug{] Joj:yfn] emg\ ko{6sx?
v';L ePsf] kfpg ;lsG5 . o; ;fd'bflos jgn] ;+/If0f / ko{6gnfO{ cufl8 a9fP ;Fu;Fu}
o;sf] jflif{s cfDbfgL nueu kfFr s/f]8 k'Ug uPsf] kfOG5 .
#= em08f kfs{ M of] v}/xgL gu/kflnsf j8f g+= !! df /x]sf] /fKtL gbLsf] 8\ofddf
cjl:yt 5 . o; kfs{df ;oeGbf a9L b]zsf] em08f b]Vg ;lsG5 . /fKtL gbLsf] cjnf]sg,
k|fs[lts b[Zosf] cjnf]sg, kmf]6f] lvRg / /dfOnf] ug{sf nflu of] kfs{ lbg lbg} cfsif{0fsf]
s]G› aGb} uO{/x]sf] 5 .
!= tkfO{Fsf] If]qdf /x]sf] ko{6sLo :ynsf] gfd n]Vg'xf];\ .
@= v}/xgL gu/kflnsfdf /x]sf ko{6sLo :ynsf] gfd n]Vg'xf];\ .
#= ko{6sLo :ynsf] dxŒj n]Vg'xf];\ .
kl/of]hgf sfo{kl/of]hgf sfo{
cEof;
lqmofsnfklqmofsnfk
tkfO{Fsf] If]qdf /x]sf s'g} b'O{j6f ko{6sLo :ynsf] k|rf/ k|;f/ tyf k|jw{gfTds
sfddf ;xof]u k'¥ofpg ;f] ;DaGwL k|rf/ ;fdfu|L tof/ u/L ljBfno kfx'gf tyf
cleefjsx?nfO{ ljt/0f ug{'xf];\ .
v}/xgL gu/kflnsfdf /x]sf ko{6sLo :ynx?sf] k|rf/ k|;f/ / kof{ko{6g :yn tof/
ug{ lzIfssf] ;xof]udf Ps gd"gf k|:tfj tof/ ug{'xf];\ .
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^ 17
^
v}/xgL e|d0f
-;x/df gofF jif{sf] rxnkxn ;'¿
eO;s]sf] lyof] . a]n'sLsf] vfgf vfg]
a]nfdf ;a}hgf ;Fu} lyP . PSsf;L k|zGgn]
3'Dg hfg] s'/f ;Demfof] . k|zGgn] v';L x'Fb}
eGof], æo;kfnL xfdL 3'Dg lrtjgsf] v}/xgL
hfg] x} cfdf dnfO{ hª\un ;kmf/L ug{ dg
nfu]sf] 5 .ÚÚ of] s'/fdf lbbL k|l;l4sfn]
klg ;xdlt hgfOg\ . pgLx? ef]lnkN6 laxfg} v}/xgL gu/kflnsfsf dxŒjk"0f{ 7fpFx? 3'Dg]
lg0f{o u/L cf–cfˆgf] ;fdfg Kofs ug{ yfn] ._
@)*!÷!÷!
xfdL laxfg % ah] g} sf7df8f}+af6 x]6fF}8f hfg] a;df r9\of}F . df};d sf7df8f}+df lr;f]
lr;f] lyof] . d}n] Gofgf] sk8f nufPsf] lyPF . lbbLn] eg] hf8f] eof] eGb} cfdfsf] k5\of}/f
tfGb} lyOg\ . a; snª\sLaf6 cufl8 a9\g yfNof] . laxfgsf] ;do a; x'OFls/x]sf] lyof] .
Pp6f dfOqmf] xfdLnfO{ xfGnf h:t} u/]/ cf]e/6\ofs ub}{ cufl8 uof] . d em;ª\u ePF . xfdL
cufl8 a9\b} uof}F . af6f] hfd ePsfn] s/La * aHg} yfn]sf] lyof] . dn]v'df Pp6f xf]6]n
glhs} k'u]/ a; /f]lsof] . xfdL a;af6 cf]ln{of}F . xfdL rf/ hgfn] tfTtftf] ksf}8f / lrof
vfof}+ . Tolta]nf d]/f] gh/ xf]6ndf em'l08/x]sf df5fdf uof] . d}n] v';'Ss egF], æafaf df5f
vfd g .Æ t/ afafn] l9nf] x'G5 Kofs u/]/ n}hfpmF eGb} xf]6njfnfnfO{ df5f Kofs ug{
nufpg'eof] . rfnsn] xg{ ahfPsfn] xfdL ;a} a;df r9\of}F .
cfhsf] xfd|f] uGtJo lrtjgsf] v}/xgL lyof] . a; s'l/g6f/, d'lUng gf/fo0fu9 x'Fb}
v}/xgL r}gk'/ rf]sdf uP/ /f]lsof] . olta]nf sl/a !! alh;s]sf] lyof] . afafn] :yfgLo
xf]6ndf kmf]gaf6} vfgf / sf]7fsf] Joj:yf ul/;Sg'ePsf] lyof] . xfdL la:tf/} c6f]df ;fdfg
/fv]/ l/;f]6{lt/} nfUof}F . sf7df8f}+eGbf v}/xgL t w]/} udL{ /x]5 . xfdL ;a} udL{n] cflQ;s]sf
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^
18
lyof}F . t/ e|d0f ug{ kfpFbf v';L lyof}F . Psl5g cf/fd ubf{ xfdL t e';'Ss} lgbfP5f}F .
lapFlembf lbpF;f] % alh;s]sf] /x]5 . xfdL To; lbg ToxL xf]6nd} a:of}F .
@)*!÷!÷@
xfdL laxfg} % ah] g} p7]/ g'xfO w'jfO{ u¥of}F . xfdL tof/ x'Fbf ^ aHg} nfu]sf]
lyof] . xfd|f] cfh o; If]qsf] nf]sk|Lo sª\sfnL dlGb/ hfg] of]hgf lyof] . xf]6nsf] kfn]
bfOnfO{ eg]/ afafn] c6f] af]nfpg'eof] . xfdL rf/}hgf c6f]df a;]/ sª\sfnL dlGb/lt/
nfUof}F . Ps}l5gdf xfdL sª\sfnL ;fd'bflos jgleqsf] lkslgs kfs{df k'Uof}F . kfs{ lgs}
;'Gb/ agfOPsf] /x]5 . ljleGg snfs[lt / ;f+:s[lts 3/n] d]/f] dg lhTof] . xfdL c6f] d}
r9]/ sª\sfnL dlGb/ hfg psfnf] nfUof}F . oxfF t ;fn} ;fnsf] jg /x]5 . dlGb/ gk'Ub} 6fj/
klg /x]5 . xfdL 6fj/df r9]/ rf/}lt/sf] b[Zo x]¥of}F . afafn] xfdL ;a}sf] Ps Ps kmf]6f]
klg lvlrlbg'eof] . xfdL c6f]df r9]/ cem} cufl8 a9\of}F . sª\sfnL b]jLsf] dlGb/ glhs}
k'u]/ c6f] /f]lsof] . xfdL ;a} dlGb/lt/ uof}F . k'hf/Ln] ev{/ laxfgLsf] k"hf ub}{ /x]5g\ .
7'nf] ;fnsf] ¿vsf] km]bdf b]jLsf] lznf / d"lt{ /x]5 . Psl5g s'/]/ sª\sfnL b]jLsf] k"hf
u¥of}F . xfdL ;a}nfO{ cfdfn] 6Lsf klg nufOlbg'eof] . sª\sfnL dlGb/eGbf s]xL k/ k"j{lt/
klxnf v}/xgLsf] ;b/d'sfd /x]5 . clxn] ToxfF k'/fgf] b/af/sf] eUgfjz]if dfq 5 . of]
7fpFnfO{ sª\sfnL sf]6 elgFbf] /x]5 . of] dlGb/ v}/xgLsf] k|Voft dlGb/ /x]5 . oxfF kflnsf
leqsf dfq geP/ lhNnf tyf lhNnf aflx/sf eSthgx? klg cfpg] ubf{ /x]5g\ . kms{bf
emg /dfOnf] eof] . la:tf/} lxF8\bf dlGb/af6 sª\sfnL jgsf] km]bLdf /x]sf] lkslgs :k6df
cfOk'Ug xfdLnfO{ s/La 8]9 306f nfUof] .
kfs{leq du/ ;ª\u|fxno klg /x]5 .
ToxfF /x]sf] du/ ;ª\u|fxno x]g{ uof}F . ToxfF
du/ hfltsf] ;+:s[lt emNsfpg] ljleGg
;fdu|L ;ª\u|x u/]/ /flvPsf /x]5g\ . xfdLn]
oxfF kf/Ljfl/s kmf]6f] lvRof}F . d kfs{df 3'Db}
lyPF . Psflt/ s'x's'x' u/]/ sf]OnL s/fO/x]sf]
lyof] eg] csf]{lt/ sfkmn kfSof] r/Lsf]
cfjfhn] jg} u'lGhPsf] lyof] . /ª\uLlj/ª\uL
km"nx?n] au}Frf lgs} ;'Gb/ lyof] . k|fs[lts ;'Gb/tfn] ;lhPsf] sª\sfnL lkslgs kfs{
lgs} ;'Gb/ lyof] . :jR5 jftfj/0f r/fx?sf] lr/la/n] dnfO{ ToxLF al;/x'F NffUof] . cfdfn]
glhs}sf] xf]6ndf vfgfsf] c8{/ ug'{eof] . vfgf vfP/ xfdL ToxfFaf6 lx8\of}F . afafsf] ;fyL
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^ 19
a]rg ;/ lng cfpg' eof] / pxfFx? cf]zf] wfddf sfo{qmd 5 eg]/ hfg'eof] eg] xfdL c6f]
r9]/ k;f{ ahf/ uof}F .
lbge/sf] 3'dfOn] xfdL yfls;s]sf lyof}F . sf]7fdf uP/ cf/fd u¥of}F . a]n'sLsf]
cf7 ah]lt/ vfgf vfof}F . ef]lnsf] xfd|f] of]hgf hª\un ;kmf/Lsf] lyof] . Tolx /dfOnf]
lbgsf] sNkgf ub}{ d la:t/fdf klN6PF .
@)*!÷!÷#
laxfg r/fsf] lr/la/;Fu} d lgb|faf6 lapFlemPF . cfh xfdL hª\un ;kmf/L hfg] s'/f
lxhf] g} to ePsf] lyof] . d v';L lyPF . xfdL km|]; eP/ lrof gf:tf vfof}F . ;kmf/Lsf nflu
afafsf] ;fyL clj/n ;/n] ;a} Joj:yf ldnfpg' ePsf] lyof] . ;kmf/Lsf] lhk klg 6'Kn'Ss
xf]6nd} cfOk'Uof] . clj/n ;/ ;Fu} afafsf ;fyLx?, 8f]Ndf, nfskf, l5l/Ë ;/ cfpg'eof] .
xfdL ;kmf/Lsf nflu laxfg *M!% lt/ lx8\of}F . v}/xgLdf /x]sf ;+:yfut tyf ;fd'bflos
ljBfno / sn]hx? d}n] lhkaf6} b]v]F . xfdL cufl8 a9\b} uof}F . cfdfn] a'9f}nLdf :ofp,
s]/f, abfd / kfgL lsGg'eof] .
xfdL s'd/f]h dWojtL{ ;fd'bflos jgleq k|j]z u¥of}F . ToxfF of] jgnfO{ ko{6sLo
jg elgFbf] /x]5 . o;sf] If]qkmn ^(!=() x]S6/ /x]sf] s'/f ;ª\u} ofqf ;kmf/L ug'{ePsf
gGblszf]/ ;/n] atfpg'eof] . lhk rfnsn] ;kmf/L ubf{ w]/} 7'nf] :j/df af]Ng gx'g], vfg
gx'g], lhkaf6 aflx/ lg:sg gx'g] s'/f atfpg'eof] . dnfO{ t ;fx|} 8/ nfUof] clg d afaf /
cfdfsf] lardf uP/ a;]F .
;kmf/Lsf] lhk la:tf/} cufl8 a9\b}
uof] . cufl8 a9\b} hfFbf xfdLn] af6}df
s/fO/x]sf :ofn, do'/, ags'v'/f b]Vof}F . lhk
6Ss /f]lsof] . xfdL r'krfk nfu]/ x]¥of}F .
afafn] l56f] l56f] kmf]6f] lvRg'eof] . xfd|f]
lhk k'gM cufl8 a9\of] . s]xL ;dokl5
nfdL tfndf cfxfn v]nL/x]sf b'O{j6f
u}8f b]Vof}F . nfdL tfn s'd/f]h dWojtL{
;fd'bflos jgleqsf] 7'nf] l;d;f/ /x]5 . xfdL lhk ;kmf/Ldf lyof}F eg] s]xL ko{6sx? xfQL
;kmf/L ul//x]sf lyP . dfpt]n] tflnd lbFb} u/]sf] Pp6f ;fgf] aRrf xfQL NofpFb} u/]sf] b]Vof}F .
cfdfn] k}+;f lbP/ xfQLnfO{ bz{g ug'eof] . hª\unleq ko{6sx?nfO{ jGohGt' cjnf]sg
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^
20
ug{sf nflu 6fj/ klg agfOPsf] /x]5 . xfdL 6fj/ glhs}af6 cufl8 a9\of}F . Psl5g kl5
t /t'jf, kf6] d[u / n3'gfsf ayfg b]Vof}F . ToxfF xfdL;Fu}} hd{g ko{6sx? klg lyP . d[u
b]Vgf;fy pgLx?n] Sofd/f lgsfn]/ kmf]6f] lvRg yfn] . afafn] klg d[usf] kmf]6f] lvRg'eof] .
d}n] klg ljb]zL ko{6sx?;Fu} kmf]6f] lvr]F .
xfdL /fKtL gbLsf] lsgf/}lsgf/ cufl8 a9\of}F . olta]nf 8f]Ndf d]8dn] Nofpg'ePsf]
3/d} kfs]sf lnrL vfFb} /dfpFb} ;kmf/Lsf] cfgGb lnO/x]sf lyof}F . /fKtL gbLnfO{ b]vfpFb}
æafa'gfgL Û ltdLx?nfO{ yfxf 5 < /fKtL gbLnfO{ l/p vf]nf klg elgG5Æ clj/n ;/n]
atfpg'eof] . l/p vf]nf / /fKtL gbL eg]sf] Pp6} /x]5 eGg] s'/f aNn yfxf kfofF} . xfdL b/fO{
af]6] tfn / u}8f tfn k'Uof}F . ToxfF /x]sf] k;ndf k'u]/ lhk 6Ss /f]lsof] . ;a}hgf lhkaf6
cf]ln{of}F . nfskf ;/n] hª\un ;kmf/L ubf{ xfdLn] ;'Gb/ k|fs[lts b[Zosf ;fy} oxfFsf
jGohGt', jg:klt, l;d;f/ If]q tyf tfnx?sf] k|ToIf cjnf]sg ug{ kfOG5 eGg'eof] . ;fy}
cjnf]sg e|d0fn] dgf]/~hgsf ;fy} 1fgsf] bfo/f km/flsnf] x'G5 eGg] s'/f klg atfpg'eof] .
olta]nf dWofGxsf] !@ alh;s]sf] lyof] . vfgfsf] nflu eg] clj/n ;/n] b/fO{
xf]d:6]df kmf]gaf6} Joj:yf ldnfpg' ePsf] lyof] . j]rg ;/n] cfh hnkmn vfg'k5{ x}
eGg'eof] . xfdL s] /x]5 hnkmn eg]/ lgSs} pT;'s eof}F . xfdLn] bfn eft t/sf/L / df5f
vfof}F t/ hnkmnsf] eg] kQ} lyPg . vfgf vfO;s]kl5 j]rg ;/n] gfgLafa' v}/xgLsf]
hnkmn s:tf] nfUof] t < eg]/ ;f]Wg'eof] . xfdL cndNn k¥of}F . k]df d]8dn] hnkmn
eg]sf] df5fnfO{ xf] lg eGbf kf] xfdL bª\u kb}{ ld7f] lyof] eGof}F . xfdL b/fO{ xf]d:6]d} a:of}F
. c¿ ;a} cfcfˆgf] 3/ hfg'eof] . o;kfnLsf] ofqf c;fWo} /dfOnf] ePsf] lyof] . xfdLn]
clxn] 3'Dg gkfPsf cf]zf] wfd, dfgj ;]jf cf>d, s[i0f dlGb/ em08f kfs{ cflb csf]{ k6s
cfpFbf 3'Dg] s'/f u¥of}F .
ef]lnkN6 xfdL laxfg ;ft ah] p7]/ g'jfOw'jfO ;Sof}F . xfd|f] nflu lrof gf:tf
tof/ ePsf] /x]5 . xfdLn] ;Fu} vfof}F . oxfFsf dflg;x?n] ug]{ Jojxf/ / cfTdLokgn] dnfO{
km]l/ klg olxF a:g cfpg dg nfUof] . cfˆg} 3/df afaf cfdf;Fu} a;]h:tf] nfUof] . x'g t
afaf cfdf ;Fu} x'g'x'GYof] t/ oxfF t PSn} cfpFbf klg PSnf] cg'e"lt gx'Fbf] /x]5 . xfdL cf7
ah]lt/ c6f] r9]/ r}gk'/ rf]sdf cfof}F . s]xL ;dokl5 x]6f}F8faf6 sf7df8f}+ hfg] a; cfof] .
xfdL To;}df r9]/ sf7df8f}+ kmls{of}F .
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^ 21
lj|mlj|mofsnfk M ofsnfk M
ljBfyL{ efOalxgLx? Û cfkm" 3'Dg uPsf 7fpFsf af/]df lbOPsf] h:t} ofqf j0f{g tof/
ug{'xf];\ .
lzIf0f ;'emfj MlzIf0f ;'emfj M
cfb/0fLo lzIfs, ljBfyL{x?nfO{ v}/xgLdf ePsf dxŒjk"0f{ 7fpFsf af/]df hfgsf/L
u/fpg'sf ;fy} cjnf]sg e|d0fdf n}hfg] jftfj/0f ldnfpg ;xhLs/0f ug'{xf];\ .
cEof;
!= tnsf k|Zgx¿sf] Ps jfSodf pQ/ eGg'xf];\ M
s_ k|zGgsf] kl/jf/ v}/xgLdf slt lbg 3'd] <
v_ klxnf v}/xgLsf] ;b/d'sfd sxfF /x]5 . <
u_ kfs{df s'g hfltsf] ;ª\u|fxno /x]5 <
3_ nfdL tfn sxfF k5{ <
ª_ /fKtL vf]nfsf] csf]{ gfd s] xf] <
@= tnsf k|Zgx?sf] ;ª\lIfKt pQ/ n]Vg'xf];\ .
s_ s+sfnL lkslgs kfs{ s:tf] lyof] <
v_ hª\un ;kmf/Ldf sf] sf] ;xefuL ePsf lyP <
u_ pgLx?n] hª\un ;kmf/Ldf s] s] b]v] <
3_ hª\un ;kmf/L ubf{ s] kmfObf x'G5 <
kl/of]hgf sfo{kl/of]hgf sfo{
ljBfyL{ efOalxgLx? cfkm" 3'Dg uPsf 7fpFsf dxŒjk"0f{ s'/fx?sf] l6kf]6 u/L Ps
lbgsf] b}lgsL n]Vg'xf];\ .
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^
22
:yfgLo s[lif Joj;fo
PsfO–$
km"n v]tL
h}ljs lgoGq0f ljlw
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^ 23
&
km"n b]Vbf dg gkg]{ dfG5] ;fob x'Fb}g
xf]nf . km"nsf] cg'kd ;f}Gbo{ b]v]/ x/]s
dfG5]sf] dg df]lxt aG5 . dfG5] km"n x]g{,
km"nsf] glhs hfg, :kz{ ug{ / hfgsf/L
lng nf]leG5 . km"nnfO{ dfgj hLjgdf
efjgfTds ;'Gb/tf, kljqtf / sf]dntfsf]
k|tLs dflgG5 . km"nsf] dxŒj dfgj hLjgsf]
;'¿jftb]lv g} x'Fb} cfPsf] kfOG5 . ljleGg
km"nx?n] dflg;sf ljleGg efjgfsf] klg cleJolSt ub{5g\ .
km"nsf k|sf/M
-afa'gfgL xfdL df}ifdL / ax'jif{] km"n tyf cGo km"nsf af/]df s'/f ub}{5f}F ._
-s_ df};dL km"nM
df};dL km"n eGgfn] Ps jif{leq cfˆgf] hLjgrqm k"/f u/L af]6};d]t d/]/ hfg] km"nsf
la¿jfx?nfO{ a'lemG5 . h:t}M ;okqL, ;"o{d'vL, nfx'/] cflb .
-v_ ax'jif]{ km"nM
ax'jif]{ km"n eGgfn] h;sf] hLjgrqm Ps jif{eGbf a9L ;do;Dd /xL ;f]xL af]6af6
lg/Gt/ km"n km'Ng] km"nsf la¿jfx?nfO{ hgfpF5 . h:t}M u'nfkm, uf]bfa/L, rd]nL cflb .
km"nsf] pkof]lutf
km"n hGdb]lv hLjgsfn / d[To';Dd cfjZos kg]{ j:t' xf] . afns hGd]kl5 To;sf]
km"n v]tL
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^
24
v'l;ofnLdf z'elrGtsx?n] k'ik u'R5fåf/f afnssf cfdfa'afnfO{ awfO{ lbg] rng klg 5 .
ljjfx / cGo v';Lsf pT;jx?df k'ik u'R5fsf] ck{0f ug]{ rng a9\b} uO/x]sf] 5 .
km"n v';L / b'Mvdf klg ;fy lbg] k|s[ltsf] cg'kd pkxf/ xf] . s'g} JolQmn] 7'nf] kb
k|fKt ugf{;fy p;nfO{ k'ik u'R5fx?sf] pkxf/ lbOG5 . Toltdfq xf]Og, dfG5]sf] d[t z/L/df
>bf~hnL ck{0f ug{ k'ik u'R5fx? g} rflxG5g\ . lxGb' ;+:sf/ / dfGotf cg'?k km"nx?
b]jtfsf k|;fb x'g . 3/df x'g] ljleGg k"hfcfhf, k'/f0f / j|tx?df klg km"n g} rflxG5 .
lxGb'x?sf rf8kj{, pT;j a|t, cg'i7fg cflb cj;/df km"n geO{ x'Fb}g .
km"naf6 ljleGg ;'ulGwt t]nx? lgsfNg ;lsG5 h;sf] d"No dxËf] kb{5 .
km"naf6 af:gfbf/ cQ/x? lgsfNg ;lsG5 . km"nx?sf] k|of]u s:d]l6s / ;hfj6sf If]qdf
klg ePsf] kfOG5 . km"nnfO{ ljleGg lsl;dsf cf}ifwL lgdf{0fdf ;d]t k|of]u ul/G5 .
df}/Lkfngsf nflu klg km"n geO{ gx'g] s'/f xf] . o;/L km"n ax'pkof]uL j:t' xf] .
km"n v]tL ubf{ Wofg lbg'kg]{ s'/fx? M
km"n /f]Kbf dlnnf] df6f] 5gf]6 ug{ ;s]df pko'Qm x'G5 . km"n pTkfbg ubf{ cfkm}+n] aLp
lahg /fVg klg ;lsG5 eg] g;{/Laf6 klg lng ;lsG5 .
df6f]df dn ld;fP/ /f]Kg ;s]df km"n df}nfP/ cfpg] u5{ . km"n /f]k]kl5 To;sf]
/]vb]v ug{' cfjZos x'G5 . plrt ;dodf l;+rfO{ ug]{, dn /fVg], uf]8d]n ug]{, emf/ pvNg],
ls/f km6\ofË|faf6 hf]ufpg] sfd lg/Gt/ ?kdf ul//xg'k5{ .
v}/xgL gu/kflnsfdf klg k'ik v]tLsf] alnof] ;Defjgf /x]sf] 5 . oxfF pTkflbt
km"nx?sf] d'Vo ahf/ gf/fo0fu9, kf]v/f, sf7df8f}F, a'6jn ePsfn] ahf/sf] ;d:of klg
/xFb}g .
o; gu/kflnsfsf j8f g+= !, @, ^, !) sf ls;fgn] k'iksf] v]tL ug]{ u/]sf 5g\ .
oxfF ljz]if ?kdf ;okqL km"nsf] v]tL cln a9L x'g] u/]sf] 5 . k'ik v]tL ug]{ ls;fgsf
nflu o; gu/kflnsfn] 1fg, l;k ljsf;sf nflu lgMz'Ns tflnd tyf cg'bfgdf dlNrª
Knfli6s, d]lzg/L cf}hf/ cflbsf] Joj:yf u/]sf] 5 . Joj;flos ?kdf k'ik v]lt ug{ ;s]
cfly{s ljsf;df ;xof]u k'Ug] k|r'/ ;Defjgf /x]sf] 5 . v]lt ;DalGw cfjZos hfgsf/Lsf
nflu v}/xgL gu/kflnsfsf] j]a;fO6, gu/kflnsf / s[lif ljsf; zfvfsf] km];a's k]hdf
lgoldt ;fdfu|Lx? x]g{ ;lsG5 .
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^ 25
!= tnsf k|Zgx¿sf] 5f]6f] pQ/ lbg'xf];\ M
-s_ km"nnfO{ dfgj hLjgdf s] sf] k|tLs dflgG5 <
-v_ u'nfasf] km"n s] sf] k|ltlglwTj ub{5 <
-u_ s:tf km"nnfO{ df};dL km"n elgG5 <
-3_ km"n k|s[ltsf] s:tf] cg'kd pkxf/ xf] <
-ª_ v}/xgL gu/kflnsfn] km"n Joj;foLx?nfO{ s] Joj:yf u/]sf] 5 <
@= tnsf k|Zgx?sf] nfdf] pQ/ lbg'xf];\ M
-s_ km"n s] s:tf k|sf/sf x'G5g\ < j0f{g ug{'xf];\ .
-v_ km"nsf] pkof]lutf / dxŒjsf af/]df k|sfz kfg{'xf];\ .
#= tnsf l7s jfSo dfq sfkLdf ;fg{'xf];\ M
-s_ km"nsf] ;f}Gbo{n] ;a}nfO{ df]lxt agfpF5 .
-v_ df};dL km"n nfdf] ;do;Dd /xg] km"n xf] .
-u_ km"n Joj;fo yf]/} nufgLdf w]/} cfDbfgL lng] Joj;fo xf] .
-3_ km"n Psk6s /f]k]kl5 To;nfO{ s]xL ug{'kb}{g .
-ª_ g]kfndf km"nsf] dfu a9\bf] 5 .
cEof;
lqmofsnfk Mlqmofsnfk M
lzIf0f–;'emfj M lzIf0f–;'emfj M
ljBfyL{x?nfO{ glhs}sf] k'ik Joj;fo ul/Psf] 7fpFdf :ynut cjnf]sgsf nflu
n}hfg'xf];\ / k'ik Joj;fosf ljljw kIfsf af/]df hfgsf/L lbg'xf];\ .
tkfO{Fsf] 3/df s:tf s:tf km"nx? x'G5g\ < tL km"nx? s] s] sfdsf nflu k|of]u
ul/G5g\ < n]Vg'xf];\ .
km"nsf] dxŒj ga'em]sf cleefjsnfO{ km"nsf] dxŒj a'emfpFb} k'ik Joj;fosf nflu
k|]l/t ub}{ Pp6f lr7L n]Vg'xf];\ .
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^
26
*
h}ljs lgoGq0f ljlw
h}ljs lgoGq0f h;nfO{ jfof]sG6«f]n jf jfof]k|f]6]S;g klg elgG5 . cGo hLjx?, k|fs[lts ;q'x?, /f]u
hgsx?, ;]df]s]ldsnx? / k|fs[lts kbfy{x? k|of]u u/]/ ls6 lgoGq0f ug{] ljlw xf] .
of] IBMA -cGt/f{li6«o h}ljs
lgoGq0f pTkfbs ;+3_ sf cg';f/ h}ljs
lgoGq0f ljlwn] pTkfbgx?nfO{ lgDg ?kdf
kl/eflift ub{5 M
k|s[ltaf6 pTkGg x'g] cf}hf/x?,
dfgj :jf:Yo / jftfj/0fdf sd k|efj kfg]{,
ls/f, emf/ / /f]ux? Joj:yfkg u5{g\ . dflg;x?n] zq'hLjx?sf] km}nfj6 Joj:yfkg ug{,
afnLx? hf]ufpg / kof{j/0f Pjd\ af;:yfgx?df ;Gt'ng k'g:yf{lkt ug{ of] b[li6sf]0f
;kmntfk"j{s k|of]u ub}{ cfPsf 5 . sL6gfzs ljiffbLx?sf] k|fs[lts ljsNksf] ?kdf
zq'hLjx?sf] h}ljs lgoGq0f ljlwn] k|fs[lts ?kd} pknAw k|ljlwx? u|x0f ub{5 /
ltgLx?nfO{ jftfj/0fLo ?kdf ;'/lIft tl/sfn] zq'hLjx?sf] lgoGq0f ug{ k|of]u ub{5 . ;xL
tl/sfn] k|of]u ubf{ o;n] pTkfbsx?nfO{ l;+y]l6s /;fogx?sf] k|of]u sd ug{ ;Ifd agfpg
;S5 . oL /;fogx?n] dfgj, jGohGt' / df6f]sf] :jf:Yodf ljgfzsf/L ?kdf gsf/fTds
c;/ kfg{ ;S5g\ .
h}ljs sL6 lgoGq0fsf] nIo s] xf] / o;nfO{ s;n] k|of]u ug{'k5{ <
h}ljslgoGq0fsf] nIo pTkfbsx?nfO{ ltgLx?sf] af]6df cgfjZos sL6x? /
/f]ux?af6 hf]ufpg' xf] . dfgjnfO{ vt/fdf kfg]{, jGohGt'nfO{ xfgL gug]{ jf sL6 k|lt/f]wnfO{
a9fjf lbg' o;sf] sfd xf] . of] cuf{lgs / lbuf] v]tLdf ¿lr /fVg] dflg;x?nfO{ klg pko'Qm
5 .
h}ljs sL6 lgoGq0f lsg cfjZos 5 <
k|fs[lts tl/sfaf6 s[lif aflnsf] ls/f tyf /f]ux? lgoGq0f ug{ bL3{sflng ?kdf
:j:y, ;'/lIft / jftfj/0fd}qL agfpgsf nflu h}ljs ls6 lgoGq0f ljlw cfjZos 5 .
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^ 27
cEof;
!= tnsf k|Zgx¿sf] 5f]6f] pQ/ lbg'xf];\ M
-s_ h}ljs lgoGq0f eg]sf] s] xf] <
-v_ IBMA n] pTkfbgx?nfO{ s;/L kl/eflift u/]sf] 5 <
-u_ h}ljs lgoGq0f lsg cfjZos 5 <
-3_ h}ljs sL6 lgoGq0fsf] nIo s] xf] <
-ª_ h}ljs lgoGq0f s;sf nflu cfjZos 5 <
*
o;sf k|d'v sf/0fx? lgDg 5g\M
!= /f;folgs ljiffbLsf] c;/ 36fpg
@= jftfj/0f ;+/If0f ug{
#= ls6 k|lt/f]w 36fpg
$= :j:y pTkfbg a9fpg
%= nfut 36fpg
v}/xgL gu/kflnsfdf a9\bf] a]df};dL tyf Jofj;flos v]tL k|0ffnLsf sf/0f
/f;folgs laiffbLsf] k|of]u a9\bf] 5 . a9\bf] Joj;flos v]tL tyf /f;folgs laiffbLsf]
cGwfw'Gw k|of]usf sf/0f ljleGg g;g]{ /f]u nfu]sf dflg;sf] ;ª\Vof lbg k|ltlbg a9\bf]
5 . ls;fgdfem /f;folgs ljiffbLsf] ljsNkdf o; gu/kflnsfsf] s[lif zfvfn] ljleGg
tflnd lbFbf h}ljs ljlwaf6 v]tL ug]{ tl/sfx? tyf h}ljs ;fdu|L tof/ ug]{ k|of]ufTds
ljlw klg l;sfpg] u/]sf] 5 . /f;folgs ljiffbLsf] ;'/lIft k|of]usf nflu ls;fgnfO{ g}
bIf agfpg] p2]Zon] ls;fg ;d"x÷s[lif ;xsf/Ldfkm{t !^ xKt] PsLs[t zq'hLj Joj:yfkg
-cfO{=kL=Pd=_ ls;fg kf7zfnf ;~rfng ub}{ cfO/x]sf] 5 . o;afx]s o; gu/kflnsfn]
ls;fgx?nfO{ hfgsf/L lbg] p2]Zon] h}ljs ljlwsf] k|of]u ug{ l;sfpg] lel8of] ;fdu|L,
lnˆn]6 pTkfbg u/L ljB'tLo dfWodaf6 k|sfzg Pjd\ k|;f/0f ub}{ cfO/x]sf] 5 .
lzIf0f–;'emfj M lzIf0f–;'emfj M
• ljBfyL{x?nfO{ h}ljs lgoGq0fsf ljleGg ;fdu|Lx? k|bz{g u/fO{ hfgsf/L u/fpg'xf];\ .
lj|mofsnfk Mlj|mofsnfk M
• h}ljs lgoGq0f ljlwsf af/]df cfˆgf] 5/l5d]ssf s[lif lj1;Fu ;f]w]/ pgsf
cg'ejsf af/]df hfgsf/L lnO{ sIffdf ;'gfpg'xf];\ .
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^
28
:yfgLo k];f tyf Joj;fosf] ;fdfGo kl/ro
k/Dk/fut l;kx?
(
:yfgLo k];f, Joj;fo / k|ljlw
PsfO–%
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^ 29
(
:yfgLo k];f tyf Joj;fosf] ;fdfGo kl/ro
:yfgLo k];f tyf Joj;fo eGgfn] s'g} ;d'bfo jf If]qdf cfwfl/t ToxfFsf] ;|f]t, ;Lk,
;+:s[lt tyf cfjZostf cg';f/ ;~rfng ul/g] k];f tyf cfyL{s ultljlwx?nfO{ hgfOG5
. o;df s[lif, kz'kfng, l;nfOa'gfO, sf7÷wft'÷9'+uf snf, 3/]n' pBf]u, v'b|f k;n, xf]d–:6],
9'jfgL ;]jf nufotsf sfo{x? kb{5g\ . :yfgLo k]zf tyf Joj;foaf6 /f]huf/L l;h{gf,
:yfgLo ;|f]tsf] pkof]u, cfly{s pGglt, ;+:s[lt tyf k/Dk/fsf] ;+/If0f, d"No clej[l4 Pjd\
:yfgLo ljsf;df dxŒjk"0f{ of]ubfg h:tf kmfObfx? x'G5g\ .
v}/xgL gu/kflnsfdf klg :yfgLo afl;Gbfx?n] cfo cfh{g tyf hLljsf]kfh{gsf nflu
ljleGg :yfgLo k];fx? ;~rfng u/LcfPsf 5g\ . tL dWo] df5fkfng, s'v'/fkfng,
afv|fkfng, t/sf/L tyf cGgafnL cflb .
afv|fkfng Joj;foM
g]kfndf kflng] kz'x?dWo] afv|f ;a}eGbf nf]slk|o hgfj/ xf] . afv|f ax'pkof]uL
kz' xf] . o;af6 df;', b"w, 5fnf pknAw x'g'sf ;fy} v]tLsf nflu a8\sf}nf / d"q klg
kfOG5 . To;}n] v}/xgL gu/kflnsfdf cGo kz'kIfLsf] t'ngfdf afv|fkfng Joj;fodf w]/}sf]
cfsif{0f b]lvPsf] 5 . ;fgf] 7fpFdf klg kfNg ;lsg], cfjZos kbf{ t'¿Gt} a]r]/ gub k|fKt ug{
;lsg], yf]/} k'FhLaf6 klg ;'¿ ug{ ;lsg], w]/} hgzlQm geP klg x'g] ePsfn] u|fdL0f If]qdf Go"g
cfo x'g] dflg;x?sf nflu klg afv|fkfng pkof]uL b]lvPsf] 5 . g]kfndf v;L / af]sfsf]
df;'sf] ahf/sf] 7'nf] ;Defjgf 5 . afv|fkfng ug{] lg0f{o ugf{;fy vf]/ lgdf{0f / 3fF;v]tL
;Fu;Fu} cufl8 a9fpg'kg{] x'G5 .
afv|fkfng Jofj;fo ;'¿ ug{'eGbf cufl8 Pp6f of]hgf agfpg'kb{5 . afv|fsf af/]df
/fd|f];Fu cWoog / cjnf]sg ug{'kb{5 . cfˆg} 7fpFdf ;kmn Jofj;fo ul//x]sf dflg;x?;Fu
s'/fsfgL ug{' /fd|f] x'G5 . Jofj;fosf] ;'¿jft nufgLsf] k|s[ltcg'';f/ e/ k5{ . pGgt kf7f
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^
30
lsg]/ x'sf{pg] jf afv|f lsg]/ k|hggdfkm{t a9fpg] eGg] s'/f ;'¿d} lg0f{o ug{'k5{ . Ps}kN6 w]/}
7'nf] nufgL ug{'eGbf klg klxnf ;fgf]af6 ;'¿ u/]/ ;ª\Vof a9fpFb} hfg' /fd|f] x'G5 .
v}/xgLdf k|rlnt afv| fsf hft M
-s_ v/L afv|f
-u_ af]o/ afv|f
-3_ hd'gfkf/L
v}/xgL gu/sfo{kflnsfsf] sfof{no, kz' ;]jf zfvfdfkm{t o; gu/kflnsf
cGtu{tsf t]x|cf]6} j8fx?df afv|fkfng Joj;fo k|jw{g ul/Psf] 5 . kz' zfvfdfkm{t\
afv|fx?df nfUg] dxfdf/L ;¿jf /f]ulj?4 EoflS;g];g ug]{{ sfo{ klg lgoldt ?kdf
eO/x]sf] 5 . kflnsfn] ls;fgx?nfO{ 3fF;sf] lap klg lgMz'Ns ljt/0f ub}{{ cfPsf]
5 . To;}u/L gu/kflnsfn] afv|f kfns Joj;foLx?sf nflu pGgt hftsf] af]sf ljt/0f
/ afv|f ljt/0f klg ub{} cfPsf] 5 . olta]nf gu/kflnsfsf a]/f]huf/ o'jfx? / a}b]lzs
/f]huf/af6 kms{]sfx? klg afv|fkfngdf ;+nUg ePsf] kfOG5 .
lzIf0f–;'emfj M lzIf0f–;'emfj M
• ljBfyL{x?nfO{ v}/xgLsf Jofj;flos afv|fkfng ePsf 7fpFdf k|ToIf cjnf]sg
e|d0f u/fpg'xf];\ .
• v}/xgLsf ;DaGwdf u'un / o'6\o'adf hfgsf/Ld"ns ;fdu|L vf]hL sIffdf k|:t't
ug{'xf];\ .
lj|mofsnfk Mlj|mofsnfk M
• lzIfs / cleefjssf] ;xof]udf gu/kflnsfdf ePsf Jofj;flos afv|f
kmfd{sf gfdx? n]Vg'xf];\ .
• tkfO{Fsf] 7fpFdf afv|fn] vfg] s:tf s:tf 3fF;x? 5g\ . cleefjsnfO{
;f]wL 3fF;x?sf] gfd n]v]/ Nofpg'xf];\ .
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^ 31
cEof;
!= tnsf k|Zgx¿sf] 5f]6f] pQ/ lbg'xf];\ M
-s_ :yfgLo k];f tyf Joj;fo eg]sf] s] xf] <
-v_ afv|f s:tf] hgfj/ xf] <
-u_ afv|f s]sf nflu kflnG5 <
-3_ afv|fsf nflu s]–s:tf 3fF; nufpg' pko'Qm x'G5 <
-ª_ v}/xgLdf s:tf afv|f a9L kflnPsf 5g\ <
@= tnsf k|Zgx¿sf] nfdf] pQ/ lbg'xf];\ M
-s_ g]kfndf afv|fkfng Joj;fodf cfsif{0f a9\g'sf sf/0fx? n]Vg'xf];\ .
-v_ afv|fkfng Joj;fodf x'g] k|d'v ;d:ofx? s]s] x'g\ < n]Vg'xf];\ .
#= tnsf jfSox¿ l7s eP -_ lrXg / a]l7s eP a]l7s lrXg -_ nufpg'xf];\ M
-s_ v}/xgL afv|fkfngsf nflu pko'Qm 5 .
-v_ afv|fkfng yf]/} k};f ePsfn] klg ug{ ;S5g\ .
-u_ afv|fkfng ubf{ 3fF; v]tL geP klg x'G5 .
-3_ afv|fkfng ug{'eGbf cufl8 kf]v/L agfpg'k5{ .
$= vfnL 7fpF eg{'xf];\ M
-s_ afv|f ===================== kz' xf] . -cg'kof]uL÷ax'pkof]uL_
-v_ afv|fkfng ug{'eGbf cufl8 g} ==============agfpg'k5{ . -vf]/, 5fk|f]_
-u_ afv|fsf] vf]/ ============== x'g'k5{ . -cFWof/f], pHofnf]_
%= v}/xgL gu/kflnsfdf ;~rflnt Joj;fox? h:t}M afv|fkfng jf df5fkfng
ul//x]sf Joj;foLnfO{ e]6L Joj;fosf] af/]df hfgsf/L lng'xf];\ .
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^
32
!)
k/Dk/fut l;kx?
efOalxgLx? Û xfd|f k'vf{x?n] klxNo}b]lv cfˆgf nflu cfjZos kg]{ ;fdfgx?
cfkm} agfpFy] . cfˆgf xftåf/f dfn;fdfg tof/ ul/g] sfo{nfO{ l;k elgG5 . o;/L klxNo}b]lv
wft' jf cGo kbfy{;DaGwL tof/ ul/g] x:tsnfnfO{ k/Dk/fut l;k elgG5 . x:tsnf eg]s}
xftn] agfpg] l;k xf] eGg] a'lemG5 .
v}/xgL gu/kflnsf, lrtjg lhNnfsf] Ps ;d[4 If]q xf] . hxfF ljleGg hftLo ;d'bfox?
a;f]af; u5{g . o; If]qsf] ;fF:s[lts ljljwtf / k/Dk/fut hLjz}lnsf sf/0f oxfF ljleGg
x:tsnf / ;Lkx? ljsf; ePsf 5g\ . cfhsf] sIffdf xfdL xfd|f] kflnsfdf k|rlnt s]lx
k/Dk/fut l;kx?sf] af/]df rrf{ ug]{5f}F .
!= df6f]sf] snf s[ltM
df6f]af6 agfOg] k/Dk/fut efF8fs'8fx? o; ;Lk cGtu{t kb{5g\ . h:t}M 3}+6f], udnf
cflb .
@= sfi7 snf s[ltM
sf7af6 k/Dk/fb]lv k|of]u x'Fb} cfPsf ;Lkx? k|of]u u/L lgdf{0f ul/g] ;fdfu|Lx?
o;sf pbfx/0fx? x'g\ . h:t}M dlGb/sf 6'F8fn d'7fn, hgfj/sf d"tL{x?, ljleGg a'§]
bf/ ;hfj6sf ;fdfu|Lx? cflb .
#= x:tsnfM
j]t, afF; tyf 3fF;x?af6 klg snfTds s[ltx? lgdf{0f ug{] l;kx? o; cGtu{t
kb{5g\ . h:t}M 8f]sf], gfDnf], gfª\nf], 5qL, 3'd, 9lsof, 6k/L cflb .
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^ 33
!)
$= l;nfO{–a'gfO{ tyf a'§f eg{] ;LkM
o; cGtu{t k|foh;f] dlxnfx?åf/f ul/g] s'tf{, ;f/L cflbdf a'§f eg{], xftn] l;pg],
/+uLrËL wfuf]n] a'§f eg]{ ;Lk kb{5g\ .
;fy} oxfF k|rlnt cGo ljleGg ;Lkx?df ;'g rfFbLsf u/uxgf agfpg] ;Lk, cf/
gdf kmnfdsf efF8fx? agfpg] ;Lk, tdfË / u'?Ë a;f]af; If]qdf s]xL dfqfdf yfª\sf lrq
agfpg] ;Lksf] klg k|of]u ePsf] kfO{G5 .
cEof;
!= pko'Qm zAb /fvL vfnL 7fpF eg{'xf];\ M
-s_ 8f]sf]======================= af6 agfOG5 .
-v_ x:tsnf eg]sf] ======================= agfpg] ;Lk xf] .
-u_ em\ofn 9f]sfdf a'§f eg{] snfnfO{ ================= snf elgG5 .
@= tnsf a]l7s jfSonfO{ l7s agfP/ n]Vg'xf];\ M
-s_ xFl;of agfpg kmnfd rflxG5 .
-v_ 8f]sf] agfpg sf7 rflxG5 .
-u_ s'tf{ ;f/L a'§f eg{] ;LknfO{ l;nfO{–a'gfO{ tyf a'§f eg{] ;Lk elgG5 .
lqmofsnfk Mlqmofsnfk M
tkfO{sf] ;d'bfodf k|rlnt :yfgLo ;Lkx?sf] ;"rL tof/ u/L sIffdf ;'gfpg'xf];\ .
sfi7snfsf] af/]df sIffdf 5nkmn ug{'xf];\ .
lzIf0f ;'emfj M lzIf0f ;'emfj M
ljBfyL{x?nfO{ v}/xgL gu/kflnsfdf k|rlnt :yfgLo k/Dk/fx?sf] ;"rL tof/
u/L sIffdf kfn}kfnf] k9\g nufpg'xf];\ .
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^
34
kl/of]hgf sfo{kl/of]hgf sfo{
tkfOF{{sf] ufpFdf 8f]sf], 8fnf] / esf/L a'Gg] l;k ePsf sf]xL JolQmx? xf]nfg\ .
pgLx?nfO{ ljBfnodf g} lgdGq0ff u/L 8f]sf], 8fnf] / esf/L a'g]sf] x]g{'xf];\ /
s;/L a'lgFbf] /x]5 < l;Sg] k|of; ug{'xf];\ .
#= tnsf k|Zgx?sf] pQ/ n]Vg'xf];\ M
-3_ :yfgLo ;Lk eg]sf] s] xf] <
-ª_ sfi7 snf eg]sf] s] xf] <
-r_ xfd|f] kflnsfdf k/Dk/fut k|rlnt ;Lkx?sf] ;"rL tof/ ug{'xf];\ .
$= tnsf k|Zgx?sf] nfdf] pQ/ n]Vg'xf];\ M
-s_ k/Dk/fut ;Lksf] s'g} kfFr j6f dxTjx? pNn]v ug{'xf];\ .
-v_ xfdLn] :yfgLo ;Lk tyf k/Dk/fx/sf] ;+/If0f lsg ug{'k5{ < n]Vg'xf];\ .
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^ 35
:yfgLo k|fs[lts ;Dkbf
PsfO–^
h}ljs ljljwtf
alxgLnfO{ lr7L
j[Iff/f]k0f / jg ;+/If0f
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^
36
!!
h}ljs ljljwtf
s]xL lbgb]lv aflnsfn] cfˆgf] 3/sf] /]l8of]df h}ljs ljljwtf eGg] zAb ;''Gb}
cfO/x]sL 5g\ . of] ;''Gbf ljleGg k|sf/sf hgfj/ clg jg:kltsf af/]df klg ;''g]sL 5g\ .
/]l8of]n] xfd|f] h:tf] ;fgf] b]z h}ljs ljljwtfdf wgL ePsf], o;sf] ;++/If0f JolQm, ;d''bfo /
/fi6«n] dfq geO{ ;+;f/sf ;a} b]z ldn]/ ;+/If0f ug''{kg{] s''/f klg ;''g]sL /lx5g\ . t/ pgnfO{
a''em]h:tf] cg''ej g} ePg5 . To;}n] Pslbg ljBfno hfg] qmddf o; ljifodf u''¿;Fu
s''/fsfgL ub}{ uOg\ . aflnsf / u''¿;Fu ePsf] ;+jfbnfO{ tn k|:t''t ul/Psf] 5 .
aflnsf M u''¿ gdg Û
u'? M gdg, cfzLjf{b aflnsf .
aflnsf M u''¿===u'?== cF Û cF Û
u'? M eg g, ltdL s]xL eGg vf]Hb} 5f} xf] <
aflnsf M xf] u''¿, cF Tof] h}ljs ljljwtf eGg] /]l8of] sfo{qmd /x]5 . ;''Gbf cfgGb kf]
cfof] t/ v} Û d}n] a''´\g} ;lsg .
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^ 37
u'? M h}ljs ljljwtf zAb gf}nf] nfUof] xf] < To;f] eP ;''g .
aflnsf M n Û eGg''; æh}ljs ljljwtf eg]sf] vf;df s] xf] <Æ
u'? M ltdLn] xfd|f] jl/kl/ ljleGg k|sf/sf hgfj/, sL/fkm6\ofª\u|f, ¿v, la¿jf,
jg:klt b]v]sL 5f} lg Û ltgLx?sf] ;ª\Vof klg b]v]sL 5f} . xf] ltgLx?sf]
k|sf/ / ;ª\VofnfO{ g} h}ljs ljljwtf elgG5 . cyf{t\ hLjx?df kfOg]
leGgtf, ;ª\Vof / ltgLx?sf] af;:yfg ;d]tnfO{ h}ljs ljljwtf elgG5 .
aflnsf M u''¿ h}ljs ljljwtf gx''Fbf] xf] t ;+;f/ z"Goh:t}M x''GYof] xf]nf x} Û
u'? M -xfF:b}===_ s:tf] /f]rs s''/f u/]sL ltdLn], n Û eg t Û ltdLnfO{ lsg To:tf]
nfUof] <
aflnsf M h:tf] ls Û ;+;f/df of t dfG5]dfq}, of t df5fdfq}, of t af3 efn''dfq}, of t
sldnf, nfdv''§] dfq} x''Fbf x'g\ clg ltgLx? sf];Fu xfF:bf x''g\ < sf];Fu af]Nbf
x'g\ < s;nfO{ ufnL ubf{ x'''g\ < To:tf] sNkgf u/]/ cfkm}F crDd dfg]sL lg Û
u''¿ .
u'? M xf] Û ltdLn] l7s s''/f u¥of} . h}ljs ljljwtfn] ubf{ g} cfh ;+;f/ ;''Gb/
ag]sf] 5 . of] ;[li6sf] cg''kd pkxf/ kf] xf] t Û To;}n] o;sf] ;''Gb/tf sfod
/fVg xfdLn] 3/}b]lv k|of; ug'{k5{ .
aflnsf M clg lg u'? 3/af6 t k|of; ug{] t/ hª\undf a:g], kfgLdf a:g], b'nf]df
a:g]nfO{, s;/L ;+/If0f ug{] t < xfd|f] 3/df t e}F;L, afv|f, s'v'/f, s's'/,
la/fnf], dfq} 5 .
u'? M Toltdfq} < d';f lg 5g\ xf]nf . slxn]slxn] ;k{ klg t cfpF5 xf]nf <
aflnsf M xf ====== xf -xfF:b}_ d'';f lg 5 . ;k{ klg cfpF5 u'¿ .
u'? M xf], d';fnfO{ lg ljgfl;lQ ljif v'jfP/ dfg'{ePg . ;k{nfO{ lg b]Vg]lalQs}
dfg'{ePg .
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^
38
aflnsf M xf] u'? d}n] aNn s'/f a'em]F . h}ljs ljljwtfsf] dxŒj lgs} /x]5 . Pp6fljgf
csf]{ afFRg} g;Sbf /x]5g\ . ;a} afFr]dfq dflg; klg afFlrFbf] /x]5 .
u'? M o;/L g} ;a}n] s'/f a'em"g\ eg]/ /]l8of] sfo{qmd pTkfbg ePsf] xf] lg t Û
aflnsf .
aflnsf M xf] u'? Û /]l8ofn] t eg]s} 5 . ;a}n] ;'Gb}gg\ xf]nf . ;'g] klg d}n] emF} ga'‰g]
xf]nf . To;}n] o;af/]df xfd|f] v}/xgL gu/kflnsfn] klg hgr]tgf / h}ljs
ljljwtfsf] ;+/If0f ug{sf nflu sfo{qmd g} rnfpg'k5{ xf]nf s] ;/ .
u'? M aflnsf ltdLn] l7s eGof} . ljBfyL{sf tkm{af6 ltdLx?n] ufpF sfo{kflnsfnfO{
cfˆgf ;'emfj lbg klg ;S5f} .
aflnsf M u'¿ h}ljs ljljwtfsf] t c¿ w]/} dxŒj 5 h:tf] nfUof] dnfO{ t Û
u'? M h:tf] eg t Û
aflnsf M h:tf] ls Û hLjx?sf] cl:tŒj hf]ufpg t d]?b08 g} eof] .
u'? M clg ========= clg c? <
aflnsf M ;|f]tsf] kl/rfng, k|fs[lts b[Zo ;+j4{g ug{, k|fs[lts k|lqmof ;Gt'ng /fVg,
kfgLsf d'xfg ;+/If0f ug{, vfBrqm ;Gt'ng /fVg, pBf]usf] ljsf; ug{,
aghª\unsf] pkef]u ug{ .
u'? M :ofaf; Û aflnsf ltdLn] t w]/} s'/f a'‰of} lg Û h}ljs ljljwtfsf] dxŒj
c? w]/} klg 5 . clxn] olQ a'lem5f}, v';L nfUof] .
aflnsf M To;f] eP c¿ klg elGbg' g, u'¿ .
u'? M n Û ;'g h:tf] ls cfly{s tyf ;fdflhs ljsf; ug{, ul/aL x6fpg, cWoog
tyf cg';Gwfg If]q cflbsf ?kdf ljsf; ug{ .
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^ 39
lzIf0f–;'emfj MlzIf0f–;'emfj M
• afnaflnsfx?nfO{ h}ljs ljljwtf emNsg] u/L lrq, kf]:6/ jf lel8of] k|b{zg
u/L b]vfpg'xf];\ .
• plNnlvt ;+jfbdf ;xefuL agfpg'xf];\ .
• ;+jfbaf6 h}ljs ljljwtfsf] dxŒj l6kf]6 u/L ;"rL agfO{ leQfdf 6fF:g nufpg'xf];\
jf 6fF:g'xf];\ .
lqmofsnfk Mlqmofsnfk M
• tkfOF{{sf] jl/kl/ /x]sf h}ljs ljljwtfsf] ;"rL tof/ ug'{xf];\ .
cEof;
!= l7s jfSodf l7s / a]l7s jfSodf a]l7s n]Vg'xf];\ M
-s_ h}ljs ljljwtfsf sf/0f xfd|f] cl:tŒj /x]sf] xf] .
-v_ h}ljs ljljwtf ;[li6sf] cg'kd pkxf/ xf]Og .
-u_ xfdLn] hyfefjL d';f, ;k{ dfg'{xF'b}g .
-3_ h}ljs ljljwtfsf] dxŒj a'emfpg xfd|f] gu/kflnsfn] klg of]hgf agfpg'k5{ .
-ª_ h}ljs ljljwtfdf wgL x'g' eg]sf] ul/aLaf6 d'lQm kfpg' klg xf] .
aflnsf M ca d ;w}F ljBfno cfpFbf u'?;Fu} cfpF5' . /]l8of] ;'G5', kqklqsf x]5'{ .
ga'em]sf s'/f xh'/nfO{ ;f]W5' lg Û cF ;fFRrL dnfO{ klg kv{g'k5{ slxn]sfxLF
xh'/n] .
u'? M x;\ aflnsf x;\ ========Û
olQs}df ljBfno cfOk'U5 . u'¿ sfof{nodf hfg'x'G5 . aflnsf cfˆgf] sIffsf]7fdf
hflG5g\ . aflnsfnfO{ u'¿;Fu ePsf] s'/fsfgL ;fyLx?nfO{ ;'gfpg xtf/ x'G5 t/ k|fy{gfsf]
306L aHg yfN5 .
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^
40
kl/of]hgf sfo{kl/of]hgf sfo{
v}/xgL gu/kflnsfsf k|fs[lts ;|f]t tyf ;Dkbfx?sf] ;+/If0fsf nflu
gu/kflnsfn] rfn]sf sbdx?af/] j8f cWoIf tyf j8f ;lrjx?;Fu
;f]wk'5 u/L Pp6f n]v tof/ ug'{xf];\ .
@= vfnL 7fpFdf ldNg] zAb eg'{xf];\ M
-s_ h}ljs ljljwtf eGgfn] ============== a'lemG5 .
-v_ h}ljs ljljwtfsf] pbfx/0fsf ?kdf ========= lng ;lsG5 .
-u_ h}ljs ljljwtfsf] dxŒj ============ sf] kl/rfng xf] .
-3_ h}ljs ljljwtfsf] dxŒj a'‰g' xfdL ;a}sf] ============= xf] .
-ª_ h}ljs ljljwtfsf sf/0f xfd|f] =============== /x]sf] xf] .
#= tnsf k|Zgx¿sf] pQ/ n]Vg'xf];\ M
-s_ h}ljs ljljwtf eg]sf] s] xf] <
-v_ h}ljs ljljwtfn] hLjx?sf] cl:tŒj hf]ufpg s;/L e"ldsf v]n]sf] x'G5 <
-u_ h}ljs ljljwtfsf] dxŒjnfO{ ;"rLa4 ug'{xf];\ .
-3_ h}ljs ljljwtfnfO{ ;[li6sf] cg'kd pkxf/ elgG5 . lsg <
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^ 41
!@
alxgLnfO{ lr7L
ldltM– @)*! j}zfv )% ut]
v}/xgL–%, lrtjg
Kof/L alxgL nIdL,
z'efzLjf{b Û
alxgL, d oxfF cf/fd 5' . ToxfF ltdLnfO{ / 3/ kl/jf/nfO{ klg cf/fd} xf]nf egL
ljZjf; lnPsL 5' . ltdLn] cl3Nnf] kqdf d7dlGb/sf] af/]df n]v]sL /x]5f} . Tof] ltd|f] kq
k9\g kfPsfdf dnfO{ w]/} v';L nfUof] . alxgL, ltdLnfO{ d xfd|f ;f+:s[lts ;Dkbfx?sf] af/]df
hfgsf/L u/fpg rfxG5' . x]/ g, xfd|f] 3/ glhs} b] 5\of]5f]lnª u'Daf ljxf/ / sNof0f]Zj/
dxfb]jsf] dlGb/ /x]sf] 5 . Tolt dfq geO{ xfd|f] v}/xgL gu/kflnsfdf ljleGg cflbjf;L
hghfltx?sf] cfˆg} rf8kj{, ;+:s[lt, /Lltl/jfh, d]nfkj{;Fu ;DalGwt k|yf jf k|rng ;d]t
/x]sf 5g\ eg] dl:hb, rr{ cflb klg /x]sf 5g\ .
xfd|f wd{ ;+:s[lt;Fu ;DalGwt d7, dlGb/, u'Daf, dl:hb, rr{ / ljleGg rf8kj{,
;+:s[lt, k|yf jf k|rngsf] ultljlwnfO{ g} ;f+:s[lts ;Dkbf eGg] a'lemG5 . xfd|f] b]z wfld{s
tyf ;f+:s[lts ;Dkbfn] wgL /x]sf] 5 . alxgL, xfd|f] gu/df s+sfnL dfO{sf] dlGb/, hfd]
dl:hb, s[i0f dlGb/, lzjsf] dlGb/ cflb /x]sf] 5 . xfd|f] ;d'bfodf /x]sf nf]suLt, nf]safhf,
rfnrng, /Lltl/jfh cflb ;a} xfd|f ;f+:s[lts ;Dkbf x'g\ . alxgL xfd|f ;Dkbf eg]s} xfd|f]
;DklQ x'g\ . alxgL, ca ltdLnfO{ o;sf] dxŒjsf] af/]df hfgsf/L lbg rfxG5' . ljZjsf] ;fd'
lrgfpg, snf / ;+:s[ltsf] hu]gf{ ug{, b}lgs sfdsfhdf ;xof]u k'¥ofpg, wd{ / ;+:s[ltnfO{
hf]ufpg cflb o;sf] dxŒj /x]sf] 5 .
alxgL, ltdLnfO{ ca o;sf] ;+/If0fsf pkfox? atfpg rfxG5' . ;Dkbf cf;kf;sf
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^
42
If]qdf kmf]xf]/ gug]{ / ;/;kmfOdf hf]8 lbg], o:tf ;Dkbfx?sf] lh0ff]{åf/ tyf k'glgdf{0f ug]{,
;f+:s[lts ;Dkbfsf] dxŒj af]w u/fpg], :yfgLo ;/sf/nfO{ ;+/If0fsf lglDt lhDd]jf/ agfpg]
cflb ug{'k5{ . xfd|f ;f+:s[lts ;Dkbfx?nfO{ arfpg' g} xfd|f] klxrfg xf] alxgL . ltdL k9\b}
u/]sL c;n / cg'zfl;t ljBfyL{ ePsLn] o;sf] dxŒj / ;+/If0fsf] af/]df cfkm"n] yfxf
kfPkl5 c?nfO{ klg hfgsf/L u/fpg' ltd|f] st{Jo xf] .
alxgL, xfd|f] v}/xgL gu/kflnsfn] xfd|f ;f+:s[lts ;Dkbfx?sf] ;+/If0fsf nflu /x]s
jif{ ljleGg of]hgfx? sfof{Gjog ub{} cfPsf] 5 . oxfFsf x/]s wd{ / hfthfltsf cf:yfnfO{
;Ddfg ub{} ;lxi0f'tfsf] ljsf;df hf]8 lbPsf] 5 . x/]s jif{ gu/kflnsfsf ljleGg 7fpFdf bz}F
ljz]if sfo{qmd, ltxf/ tyf 57 ljz]if sfo{qmd, tLh tyf lhltof ljz]if sfo{qmd, d7dlGb/sf]
;/;kmfO, /Ë/f]ug h:tf sfdx? ub{} cfPsf] 5 . xfdL ;a}n] gu/kflnsfsf o:tf sfdnfO{
;3fpFb} hfg'kb{5 .
alxgL, kq nfdf] eP h:tf] 5 afFsL s'/f csf]{ kqdf u/f}Fnf . cfhnfO{ olts} .
ltdLnfO{ dfof ug{] lbbL
df08jL
lzIf0f ;'emfj MlzIf0f ;'emfj M
cfb/0fLo lzIfs, ljBfyL{x?nfO{ v}/xgLdf ePsf dxŒjk"0f{ ;Dkbfx?sf] hfgsf/L
u/fpg'sf ;fy} ToxfF n}hfg] jftfj/0f ldnfpg ;xhLs/0f ug'{xf];\ .
lj|mofsnfk M lj|mofsnfk M
!= tkfO{Fsf] :yfgLo ;d'bfodf cjl:yt wfld{s jf ;f+:s[lts ;Dkbfsf] dxŒj vf]hL
u/L k|:t't ug{'xf];\ .
@= ;f+:s[lts ;Dkbfsf] ;+/If0fsf nflu s] ug{'k5{ < 5nkmn u/L sIffdf k|:t't
ug{'xf];\ .
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^ 43
!= ;f+:s[lts ;Dkbf eg]sf] s] xf] <
@= tkfO{Fsf] gu/kflnsfdf /x]sf ;f+:s[lts ;Dkbfx¿sf] ;"rL tof/ ug{'xf];\ .
#= ;f+:s[lts ;Dkbfsf] dxŒj n]Vg'xf];\ .
$= tnsf k|Zgx?sf] pQ/ n]Vg'xf];\ .
-s_ ;f+:s[lts ;Dkbf eg]sf] s] xf] <
-v_ ;Dkbfx?nfO{ lsg ;dfhsf] ;DklQ elgG5 <
u_ v}/xgL gu/kflnsfn] ;f+:s[lts ;Dkbfsf] ;+/If0fdf u/]sf sfo{x? n]Vg'xf];\ .
cEof;
kl/of]hgf sfo{kl/of]hgf sfo{
:yfgLo ;d'bfodf /x]sf JolQmx?nfO{ ;f]wk'5 u/L ;f+:s[lts ;Dkbfx?sf] gfd /
;+/If0fdf ug{'kg]{ sfo{x? l6kf]6 ug{'xf];\ .
%= lrqdf b]vfOPsf ;Dkbfsf af/]df sIffdf 5nkmn ug'{xf];\ .
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^
44
!#
j[Iff/f]k0f / jg ;+/If0f
j[Iff/f]k0f eGgfn] s'g} klg e"efudf
¿v k|hftLsf la?jfx? nufO{ x'sf{pg]
sfo{nfO{ a'emfpF5 . j[Ifsf] dxŒj dfgj
hLjgsf nflu ck/Dkf/ 5 . j[If /f]Kg]
sfo{ g} j[Iff/f]k0f xf] . j[Iff/f]k0fn] s[ifssf]]
cfjZostf k"lt{;Fu} jftfj/0f ;Gt'ng
sfod ub{5 . xhf/f}F jif{b]lv j[Iff/f]k0f sfo{n] jftfj/0f ;Gt'ng, vfBfGg cfk"lt{, b}lgs
hLljsf]kfh{g nufotsf cfjZostf k"/f ub}{ cfPsf] xf] . cem wfld{s dxŒjsf nflu
j[Iff/f]k0f ul/Fb} cfPsf] klg kfOG5 . lxGb' wd{cg';f/ j/, lkkn :jfdL nufotsf j[IfnfO{
O{Zj/Lo c+z g} dflgG5 . clxn]sf] ablnFbf] kl/j]zdf j[Iff/f]k0f k|fs[lts ;f}Gbo{sf nflu
;d]t ul/G5 . u|fdL0f hLljsf]kfh{g ;'wf/sf nflu j[Iff/f]k0f dxŒjk"0f{ 5 . ptf ;x/L If]qdf
klg ;x/L jg cyf{t\ caf{g km/]li6«n] dxŒj kfO/x]sf] 5 . j[Iff/f]k0fn] ;fdflhs, cfly{s /
jftfj/0fLo kmfObfx? k'¥ofO/x]sf] x'G5 .
jg ;+/If0f eGgfn] hª\un tyf jg:kltsf] ;+/If0f / ;Dj4{g ug{' xf] . jg xfdLnfO{
clS;lhg, sf7, cf}iflwhGo af]6lj?jf, jGohGt'sf] af;:yfg / jiff{tsf] ;Gt'ng h:tf
dxŒjk"0f{ ;]jf k|bfg u5{g\ . logsf] ljgfzn] jftfj/0fLo c;Gt'ng df6f]sf] s6fg, af9L,
;'Vvf / hnjfo' kl/jt{g h:tf ;d:ofx? pTkGg x'G5g\ . jg ;+/If0f ug{sf nflu j[Iff /f]
k0f, cj}w s6fgL, hª\undf cfunfuL x'g lbg'x'Fb}g / hgr]tgf km}nfpg' cfjZos x'G5 .
xfdLn] cfh}b]lv jgsf] ;+/If0f u/]gf} eg] eljiodf ljleGg r'gf}tLx?;Fu ;fdfgf ug{'kg{] x'G5
. To;}n] ;a}n] ldn]/ jg ;+/If0fdf of]ubfg lbg' cfjZos 5 .
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^ 45
lzIf0f–;'emfj MlzIf0f–;'emfj M
• ljBfyL{x?nfO{ jg ;+/If0fsf] dxŒj, kmfObfx? / ljleGg pkfox?sf] af/]df k|:6
kfg'{xf];\ .
• ljBfyL{x?nfO{ j[Iff/f]k0fsf dxTjx?sf af/]df atfOlbg'xf];\ .
lqmofsnfk Mlqmofsnfk M
• lzIfssf] ;xof]udf jg ;+/If0fsf] dxŒj, kmfObfx? / jg ;+/If0fsf] nflu ug{
;lsg] ljleGg pkfox?sf] af/]df hgr]tgf sfo{s|d cfof]hgf ug'{xf];\ .
cEof;
! tnsf jfSox¿ l7s eP -_ / a]l7s eP -_ n]Vg'xf];\ M
-s_ hg:t/af6 klg jg ;+/If0fdf h'6g' plQs} cfjZos 5 .
-v_ j[Iff/f]k0f JolQmsf] b}lgs hLjgdf cfjZos kg]{ ljifo xf] .
-u_ dflg; r]tgzLn k|f0fL xf]Og .
-3_ xfdLn] cfhs} lbgb]lv vfln 7fpFx?df j[Iff/f]k0f ug{ yfNg'kb{5 .
@= tnsf k|Zgx¿sf] pQ/ lbg'xf];\ M
-s_ jg ;+/If0f eg]sf] s] xf] <
-v_ j[Iff/f]k0f hLjgsf] cl:tTj;Fu s;/L hf]l8Psf] 5 <
-3_ jg ljgfzsf sf/0fx? s] s] x'g\ <
-ª_ j[Iff/f]k0fsf kmfObfx? s] s] x'g\ ;S5g\ <
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^
46
:yfgLo v]nx?
PsfO–&
xfd|f] v}/xgLdf k|rlnt :yfgLo v]nx?
!$
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^ 47
!$
xfd|f] v}/xgLdf k|rlnt
:yfgLo v]nx?
efOalxgL xf] Û
v}/xgLdf k/Dk/fb]lv v]lnFb} cfPsf ljleGg v]nx? 5g\ . sltko v]nx? nf]k x'Fb}
uPsf 5g\ eg] sltko v]nx? cem} klg v]Ng] u/]sf] kfOG5 . v}/xgLdf v]lng] s]xL :yfgLo
v]nx?sf] lgDgfg';f/ kl/ro lbOPsf] 5 M
!= u§f v]n M
u§f v]n s]6fs]6Lx? v]Ng dg k/fpF5g\ . u§f
v]nsf nflu kfFrcf]6f uf]nf / ;fgf–;fgf 9'ª\ufx? tof/
ul/G5g\ / Pp6f 9'ª\ufdfly km\ofFlsG5 / rf/cf]6f hldgd}
x'G5 . xfjfd} /x]sf] 9'ª\uf ;dfTg'cl3 e'OFdf ePsf 9'ª\ufx?
;dfTg'k5{ . u§f Ps xft jf b'j} xftn] v]Ng ;lsG5 .
@= 8G8Llaof] v]n M
s'g} ;dodf 8G8Llaof] g]kfnsf] clt k|rlnt v]n
lyof] . of] v]ndf Pp6f 8G8L emG8} $% ;]=dL=sf] x'G5
eg] laof]rflxF !% ;]=dL=sf] x'G5 . o;df 8G8Ln] laof]nfO{
6\ofs nufO{ v]lnG5 / o;}u/L o;sf] laof]nfO{ hldgdf
;fgf] nfDrf] vfN8f] agfO{ To;df /flvG5 / 8G8Ln] pQm
vfN8f]dfly t];f{P/ /fv]sf] laof]nfO{ ws]n]/ k/ k'¥ofOG5 . o; qmddf ljkIfLn] 5f]Kof] eg] jf
e'OFdf eml/;s]kl5 vfN8f] ePsf] :yfg;Dd 8G8L a/fa/ efu glhs cfof] eg] jf 8G8LnfO{
5f]of] eg] 8G8L xfGg] dfG5] v]naf6 aflxl/G5 .
olb p;n] xfg]sf] laof] 6f9} eof] eg] 8G8Ln] tLg k6s;Dd 6\ofs nufpFb} 6f9f
k'¥ofpg ;S5 . To;kl5 8G8Ln] vfN8f] ePsf] :yfg;Dd gflkG5 . hlt a/fa/ 8G8L x'G5,
To;nfO{ la;n] efu ub}{ slt la; eof] Tof] lx;fa ul/G5 . csf]{ JolQmsf] kfnf] cfPkl5
p;n] klg To;} u5{ / b'j} ;ª\Vof hf]836fp ul/G5, h;sf] gDa/ a9L x'G5, pxL ljh]tf aG5 .
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^
48
#= £jfOFsf;f -v'§]_ v]n M
o;nfO{ Psv'§] jf 9\ofs v]Ng] klg elgG5 .
of] v]n s]6fs]6Lx? v]N5g\ . of] v]n v]Nbf hldgdf
w;f{x? tflgG5 . To;df sf]7f–sf]7f agfOG5 . of] v]n
v]Ng ;a};Fu £jfOF cyf{t\ 9\ofs x'g'k5{ . £jfOFn] w;f]{
5f]of] eg] pm v]naf6 aflxl/G5 . o;df Pp6f v'§f prfn]/
v]lnG5 . £jfOF cyf{t\ 9\ofs 9'\ª\ufnfO{ km'6fP/ uf]nf] af6'nf] cfsf/sf] agfOG5 .
$= af3rfn M
af3rfn cToGt rlr{t v]n xf] . o;nfO{ af3u§] klg eGg] ul/G5 . Aff3rfn
v]Ngsf nflu ;j{k|yd ;dy/ 9'ª\ufdf klRr;cf]6f sf]7f sf]l/G5 . h;df la;cf]6f ufO{ /
rf/cf]6f af3sf] sNkgf ul/G5 . ;'¿df af3nfO{ rf/ s'gfdf /flvG5 . ufO{ lng] JolQmn] a8f]
;fjwfgLsf ;fy cfˆgf] uf]6LnfO{ af3af6 arfpF5 . af3n] Pp6f la/fP/ vfg kfpFb}g, vfgsf
nflu w;f{ l;wf x'g'k5{ . af3rfn v]Ngfn] xfd|f] lbdfusf] tfls{s Ifdtf a9\5 / lsgeg]
o;df af3n] s;/L ufO{nfO{ vfg] eGg] h'lQm nufOG5 eg] afv|fn] s;/L aRg] eg]/ klxNo}
;fjwfgLk"j{s ;f]lrG5 .
%= sa8\8L M
o;nfO{ skbL{ klg elgG5 . sa8\8L g]kfnsf]
rlr{t v]n xf] . of] v]n klxn]–klxn] ufpF3/df cToGt
nf]slk|o lyof] . of] v]n k|foM s]6fx?n] v]Nby] / o;
v]nnfO{ x'6'6'6' ===== klg elgG5 . lsgeg] of] v]Nbf
d'vaf6 x'6'6'6' ====== sf] cfjfh lgsflnG5 .
of] v]n cfw'lgs ;dodf ;ft–;ft hgfsf] l6ddf v]lnG5 . of] v]n v]Nbf Pp6f
lglZrt Onfsf tf]lsG5 / lardf ;fFw 5'6\ofOG5 . Pp6f kIfsf] v]nf8L csf]{ kIfdf hfFbf
;fFwaf6} x'6'6'6' eGb} hfG5 / olb p;n] ljkIf s;}nfO{ 5f]of] eg] pm v]naf6 aflxl/G5 . olb
p;nfO{ ;dfTof] eg] p;n] x'6'6'6'6' eGg] cfjfh aGb gx'Fb} ;fFwdf cfPdf p;nfO{ 5'g] jf
;dfpg] hlt ;a} hgf v]naf6 aflxl/G5g\ / olb p;sf] cfjfh aGb eof] eg] pm g} v]naf6
aflxl/G5 . lxhf]cfh sa8\8LnfO{ cfw'lgs ?k lbOPsf] 5 . o;sf nflu v]nf8Lx?nfO{
ljz]if tflnd lbg] Joj:yf;d]t 5 . of] cGt/f{li6«o v]n alg;s]sf] 5 .
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^ 49
lzIf0f–;'emfj MlzIf0f–;'emfj M
ljBfyL{x?nfO{ v}/xgLdf v]lng] k/Dkl/t v]nsf af/]df lgodx? l;sfO{ v]Ng
nufpg'xf];\ .
lqmofsnfk Mlqmofsnfk M
tkfOF{sf] ;d'bfodf v]lng] :yfgLo k/Dk/fut v]nx? s'g–s'g x'g\ < ;"rL
agfpg'xf];\ .
tkfOF{sf] ;d'bfodf v]lng] s'g} Pp6f :yfgLo v]n ;fyLx?;Fu ldn]/ v]Ng'xf];\ .
!= tnsf vfnL 7fpFdf pko'Qm zAb eg'{xf];\ M
-s_ u§f v]ndf==========================cf]6f 9'ª\ufx? x'G5g\ .
-v_ 8G8L / laof]sf] nDafO qmdzM ========== / ============ x'G5 .
-u_ £jfOFsf;f v]n ========================== v]Ng dg k/fpF5g\ .
-3_ af3rfndf ======================= cf]6f sf]7fx? sf]l/G5g\ .
-ª_ sa8\8L v]nnfO{ ============================ klg elgG5 .
@= tnsf k|Zgx?sf] pQ/ n]Vg'xf];\ M
-s_ u§f v]n s;/L v]lnG5 <
-v_ 8G8L laof] v]Ng] tl/sf af/] ;"rL agfpg'xf];\ .
-u_ £jfOFsf;f v]nsf] kl/ro lbg'xf];\ .
-3_ af3rfndf af3 / ufO{ s;/L rflnG5 <
-ª_ sa8\8L v]Ng] k/Dkl/t tl/sfaf/] n]Vg'xf];\ .
#= æaf3rfn lbdfusf] v]n xf] .Æ cfgf] ljrf/ eGg'xf];\ .
cEof;
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^
50
;8s ;'/Iff / ljkb\ Joj:yfkg
PsfO–*
;8s ;'/Iff / ljkb\ Go"gLs/0f
t6aGw
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^ 51
!%
;8s ;'/Iff, 6«flkms Joj:yfkg / b'3{6gf
Go"gLs/0f Ps csf{;Fu ulx/f] ;DaGw /
fVg] ljifox? x'g . lbg k|lt lbg a9\bf]
;jf/L ;fwg / 6«flkmssf] ;+Vof j[l4n]
;8s b'3{6gfsf] vt/f a9fPsf] 5 . ;8s
;'/Iff ;'lglZrt ug{ 6«flkms lgodx?sf]
s8fOsf ;fy kfngf ug{ cfjZos 5 . ;jf/L rfnsn] ;jf/L ult lgoGq0f /fVg',
l;6 a]N6 tyf x]Nd]6sf] k|of]u ug{', ;jf/L ;fwg rnfpFbf dfbskbfy{ ;]jg gug{'
/ ;jf/L lgodcg';f/ ;jf/L rnfpg' k5{g\ . k}bn ofq' tyf cGo ofq'x?n] klg
;jf/L lgodnfO{ cIf/; kfngf u/L ofqf ug{'k5{ . 6«flkms Joj:yfkgn] ;8sdf
;jf/L ;xh cfjfudg ;'lglZrt ub{} ;jf/L hfd tyf cJoj:yfnfO{ Go"g ug{ d2t
u5{ . b'3{6gf Go"gLs/0fsf nflu ;/sf/ tyf :yfgLo lgsfox?n] ;8s ;+s]tx?
:ki6 /fVg, lgoldt ;8s dd{t ug{, hgr]tgfd"ns sfo{qmd ;+rfng ug{ tyf
6«flkms k|x/LnfO{ yk bIf agfpg' k5{ . ;fy} rfns / k}bn ofqL b'a}n] lhDd]jf/
/ cg'zfl;t Jojfxf/ ckgfPdf dfq ;8s ;'/lIft, Jojl:yt / b'3{6gf /lxt aGg
;S5 .
xfd|f] v}/xgL gu/kflnsfleq klg dfgj lgld{t tyf k|fs[lts ljkb\sf sf/0f
jif{]gL 7'nf]wghgsf] Iflt ePsf] 5 . xfdLn] klg cfunfuL, af9L, hª\unL hgfj/
sf] cfqmd0f, b'3{6gf h:tf ljkb\x?sf] ;fdgf ul//x]sf 5f}F . w]/} yl/sf ljkb\
;8s ;'/Iff / ljkb\
Go"gLs/0f
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^
52
x?dWo] xfd|f] kflnsfdf jGohGt'x?sf] cfqmd0faf6 jif{}lkR5] w]/} dflg;x?n]
Hofg u'dfpg k/]sf] 5 . To;}n] cfh dflg; / jGohGt'ljrsf] åGåsf af/]df oxfF
rrf{ ub{} 5f}F .
efOalxgLx?, dfgj / jGohGt'aLrsf] åGå eGgfn] dfG5] / agdf a:g]
hgfj/x¿aLr x'g] k|ToIf jf ck|ToIf 6s/fjnfO{ hgfpF5 . ha dfgj a:tL, s[lif,
;8s jf cGo k"jf{wf/sf nflu ag If]q cltqmd0f u5{, ta jGohGt'sf] a;f]af;df
afwf k5{ . o;n] hgfj/x¿nfO{ ef]hg / af;:yfgsf] cefj u/fpF5, h;sf sf/0f
pgLx¿ dfgjLo If]qdf k|j]z ug{ afWo x'G5g\ . o;n] ufO{a:t' df/]sf], cGgafnL
gi6 u/]sf] jf dfG5]nfO{ cfqmd0f u/]sf] 36gfx¿ lgDTofpF5 . csf]{tkm{, dfG5]x¿ klg
cfˆgf] ;'/Iffsf nflu jGohGt'x¿nfO{ dfg{ jf eufpg yfN5g\, h;n] åGånfO{ emg\
a9fpF5 . o:tf] åGå ;dfwfgsf nflu l;l;l6eL, Onf]S6«f]lgs km]G; jf 6fOd sf8{
hf/L, ;'/lIft ag If]qsf] ;Ldf+sg, jGohGt' dfu{x¿sf] ;+/If0f, hgr]tgf clej[l4
/ dfgj–jGohGt' ;xcl:tTjnfO{ k|f]T;fxg ug{'kg]{ cfjZostf 5 .
lzIf0f ;'emfj MlzIf0f ;'emfj M
lzIfs ;fyL Û tkfO{+sf] ljBfno glhs s'g hª\un kb{5 < ;f] hª\undf s'g s'g
hgfj/x? /x]sf 5g\ < tL hgfj/sf] cftÍdf s:tf s:tf 36gf 36]sf 5g\ < tL
36gfaf6 hf]lug ;d'bfon] s:tf] pkfo ckgfof] < o; kf7sf cfwf/df s] ubf{
plrt xf]nf < 5nkmn ug{'xf];\ .
6«flkms ;ª\s]t emNsg] lrq k|bz{g u/L ljBfyL{x?nfO{ 6«flkms lgodsf] af/]df
hfgsf/L lbg'xf];\ .
lqmofsnfk Mlqmofsnfk M
dfgj / hLjhGt'aLrsf] åGåaf/] tkfO{n] yfxf kfPsf] kl5Nnf] 36gfaf/] sIffdf
5nkmn ug{'xf];\ . s] sf/0fn] 36\of] < s;nfO{ a9L gf]S;fg k'Uof] < 36gfnfO{
Go"gLs/0f ug{ s] ug{ ;lsFbf] /x]5 <
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^ 53
!= tnsf k|Zgx?sf] 5f]6f] pQ/ n]Vg'xf];\ M
-s_ s'g s'g hgfj/x? a9L cfqmfds ePsf] kfOG5 <
-v_ jGohGt'n] cfqmd0f ug{'sf s'g} # j6f sf/0f n]Vg'xf];\ .
-u_ xfQL / u}F8fn] s;/L gf]S;fg k'¥ofpF5g\ <
-3_ hgfj/l;t cfqmd0f ug]{ s:tf s:tf s'/f x'G5g\ <
-ª_ jGohGt'sf] cfqmd0faf6 hf]lug s] ug{ ;lsG5 < s'g} # j6f pkfox? n]Vg'xf];\ .
@= tnsf jfSox¿ l7s eP l7s lrXg -_ / a]l7s eP a]l7s lrXg -×_ lbg'xf];\ M
-s_
;8s ;'/Iff, 6«flkms Joj:yfkg / b'3{6gf Go"gLs/0f Ps csf{;Fu cGt/;DalGwt 5g\ . - _
-v_
;8s ;'/Iff ;'lglZrt ug{ 6«flkms lgodx?sf] s8fOsf ;fy kfngf ug{ cfjZos 5}g . - _
-u_ dflg; / jGohGt'sf] ;xcl:tTj / ;xofqf h¿/L 5 b'a}sf] afFRg], v]Ng], 8'Ng]
clwsf/ 5 . - _
-3_ jGohGt's} sf/0f 3fOt], d[To', kz'wg, 3/uf]7 / cGo afnLdf Iflt a]xf]g]{nfO{ lbOg]
/fxt ;xh agfOg' x'Fb}g . - _
-ª_ rf]/L lzsf/L u/]/ jGohGt' dfg]{ qmd 36fpg l;l;l6eL, On]lS6«s km]G; jf 6fOd
sf8{ hf/L ug{ ;s]df ;xh x'G5 . - _
#= ;d"x ‘s’ sf zAb;Fu ldNbf] efj x]/L ;d"x ‘v’ df hf]8f ldnfpg'xf];\ .
;d"x -s_ ;d"x -v_
-s_ hª\un cg'xf/df cfqmd0f
-v_ afFb/ On]lS6«s km]G;
-u_ xfQL u}8f lryf]5{÷6f]S5
-3_ rf]/L l;sf/L %% k|ltzt
-ª_ efn' 3/uf]7 eTsfpF5
cEof;
kl/of]hgf sfo{kl/of]hgf sfo{
• tkfOF{n] k|ToIf b]v]sf] s'g} ljkb\ / To;af6 aRgsf nflu ul/Psf]
k|of;sf af/]df Pp6f n]v tof/ ug'{xf];\ .
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^
54
!^
t6aGw
-lbpF;f]sf] vfhf vfg] 5'l§df rf}/df
al;/x]sf sIff ^ sf /f]lgzf / lblKt;Fu
lxhf] u'?n] lbg'ePsf] t6aGwsf]
laifodf cfkm"n] s]xL hfg]sf s'/f
a]udfgn] atfpg] k|:tfj u/]sfn] pgLx?
lar ;+jfb ;'¿ eof] ._
lblKt M n a]udfg bfO -Pp6} sIff k9] klg pm 7'nf] ePsf]n] bfO eG5] ._ s] xf] t6aGw <
tkfO{n] hfg]sf] ;'gfpg';\ .
a]udfg M ;/n efiffdf t6aGw eg]sf] vf]nfdf af/ nufpg] sfd xf] 9'ª\uf df6fn] cyjf
l;d]G6n] . pm Tof] tnsf] vf]nflt/ nufPsf] af“w 5 lg Tof] t6aGw xf] .
lblKt M P ToxL sfddf kf] t . d]/f] afaf vf]nfdf af“w xfNg hfg'ePsf] $÷% lbg eof] .
/f]lgzf M ;fRr} xf] < d]/f] dDdL klg ToxL uf“pdf c?;“u uO/xg' ePsf] 5 . d}n] Tolt
;f]w]sL klg 5}g . slt vf]nfsf] 9'ª\uf af]sF] eGg'x'GYof] . xftsf] 7]nf b]vfP/ .
a]udfg M xf] xf] . s'/f cfO t xfNof] lg . Tof] ltd|f] afaf dDdLn] 9'ª\uf af]Sg' ePsf] /fKtL
vf]nf lsgf/df hfnL eg{ xf] . alnof] agfpg] xf] .
lblKt M ToxL vf]nfsf] hfnL dfly r9]/ t slt ufO{ afv|f r/fp5f}+ xfdL . lsg vf]nf
lsgf/df olt 9'ª\uf y'kf/]sf] eGg] nfUYof] . vf]nf v]tdf ghfcf];\ eg]/ 5]s]sf]
kf] /x]5 .
a]udfg M n b'a} hgfn] ;'g . d]/f] t afaf g} t6aGw sfdsf] 7]sbf/ x'gfn] d}n] ;f]w]/ clg
hfg]sf] x} . ToxL ljifodf s'/f eO/fV5 . ;w} jiff{sf] a]nf xfdLnfO{ vf]nf glbn]
s6fg u/]/ a:tL / v]tdf k:g] x'gfn] sdhf]/ 7fp“df Uoflag ;lxtsf] tf/hfnLdf
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^ 55
!^
9'ª\uf e/]/ alnof] t6aGw agfOG5 . oL oxLF x]/ xfd|f] :s'ndf, vf]nfdf klxNo}
t6aGw gu/]sf] eP xfdLn] k9\g ;fob kfpFb}gYof}F xf]nf . vf]nf k;]/ ;a} a:tL
/ pj{/f v]taf/L aufP/ 7'nf] wghgsf] gf]S;fg x'GYof] . a'em\of} <
/f]lgzf M xf] lg . d]/f] dDdLn] eGg'efsf] kf]xf]/ dfq l;;xfgL If]qdf df5fkf]v/Ldf en k;]/
t df5fhlt au]/ ;8sdf k'u]sf lyP /] . sltnfO{ df5f 5f]Kgsf] /dfOnf] lyof]
t kf]v/LjfnfnfO{ df5f au]/ gf]S;fgL .
a]udfg M xf] lg . of] ;a dfG5]s} sf/0fn] x'g] xf] . cJojl:yt a;f]af;, agkm“8fgL,
dgk/L vf]nf gbLaf6 9'ª\uf lu6Lsf] bf]xg cflbsf] kl/0ffd xf] . ToxL eP/ x/]s
jif{ af9Lsf] qf;df af“Rg'k5{ . /fKtL vf]nf, 9'ª\u|] vf]nf, kDkmf vf]nf, rfqf
vf]nfx?n] klg Iflt k'¥ofPs} 5g\ .
/f]lgzf M 7'nf] em/Ldf vf]nf lsgf/sf dfG5] ;'Tb}gg\ xf]nf x} .
lblKt M b]lVbgf}, slt 3/leq af9L k;]sf] <
a]udfg M a;]{gL g]kfnaf6 aUg] tLj| ultsf vf]nf gbLn] slt wghgsf] gf]S;fgL u5{ .
xfd|f] afafn] eGg' efsf], w]/} klxn] /fKtL gbL kmf6]/ bfgj gbL ePsf] /] . s}Fof}F
laufxf hUuf au/ ePsf] /] . a]n}df t6aGw gx'“bfsf] kl/0ffd slt eofgs x'“bf]
/x]5 .
lblKt M aNn yfxf kfP“ . xfd|} v]taf/L / uf“p arfpg afaf t7aGw ug{ hfg'ePsf] /x]5 .
/f]lgzf M ;/sf/n] k"j{ tof/L u/L t7aGw gubf{ aif]{gL kxf8 t/fOdf 7'nf] gf]S;fg ePsf]
5 .
a]udfg M xf] lg . gj/k/f;L lhNnfsf] blIf0f l;dfgfsf] ;':tf If]q h:tf w]/} 7f“px?df
ef/tn] pRr af“w aflwlb“bf t/fO 8'afgdf k/]sf] 5 eg] hª\u] lkNn/ klg s6fgn]
9n]/ x/fPsf 5g\ eGg] s'/f uf]/vfkqdf k9]sf] d}n] . kmf]6f] ;d]t lyof] .
lblKt M xfdLnfO{ b]vfpg'ePg t . st} s]6Lx?n] lhT5g\ eg]/ t xf]Og <
a]udfg M h:n] lht] klg xfdLn] g} lhTg] xf] . km/flsnf] ;f]r /fVg l;s .
/f]lgzf M ltdLnfO{ af]n]/ t s:n] kf] lhT5 / < olt s'/f a'em]kl5 Pslbg vf]nfsf] t6aGw
lg/LIf0f / cjnf]sg ug}{k5{ .
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^
56
a]udfg M xf] sltko s'/f k9]/ eGbf cjnf]sgaf6 a'lemG5 .
lblKt M l56} hfg'k5{ . d]/f] afafn] klg slt sfd u/]5 eg]/ b]vfpg n}hfg] g} eGg'ef 5 .
a]udfg M /fd|f] s'/f xf] lg . ;Nnfx u/]/ pxf;“u} hf“bf cem /fd|f] . s;f] /f]lgzf <
lblKt M cF ;fFlRr, xfd|f] v}/xgLdf s:tf s:tf ljkb\x? b]vfk5{g\ ltdLnfO{ yfx 5 <
a]udfg M lsg yfx gx'g' < oxfF a]nf a]nfdf af9L, cfunfuL, ;8s b'3{6gf, hª\unL
hgfj/sf] cfj|md0f cflb ljkb\x? b]vf kb{5g\ .
/f]lgzf M v}/xgL gu/kflnsfn] ljkb\ Joj:yfkgsf nflu s] sfd ul//x]sf] 5 t <
a]udfg M d}n] xfd|f j8fWoIfaf6 hfgsf/L kfPcg';f/ ljkb\ Joj:yfkgsf] nflu
gu/kflnsfn] u/]sf] pbfx/0fLo sfo{ gbLgfnfx?sf] t6aGw xf] . x/]s j8fsf]
ljleGg vf]nfdf t6aGwsf] ;d:of /x] klg gu/kflnsfn] o;sf] nflu ax'jifL{o
of]hgf NofP/ x/]s jif{ t6aGw ug{] sfd ul//x]sf] 5 .
/f]lgzf M x'G5 . n 306L klg nfUof] x} . hfpmF sIfflt/ . -;a} pt} nfU5g\ ._
lqmofsnfk Mlqmofsnfk M
tkfO{Fsf] j8f tyf kflnsfdf ePsf vf]n gbLdf t6aGw ug'{ kg]{ cj:yf 5 ls 5}g <
sIffdf ljBfyL{x?aLr 5nkmn u/fpg'xf];\ .
lzIf0f ;'emfj M lzIf0f ;'emfj M
cfb/0fLo lzIfs, ljBfyL{x?nfO{ glhs}sf] vf]nfdf lnP/ hfg'xf];\ . vf]nfn]
k'¥ofPsf] Iflt af/] hfgsf/L u/fO{ t6aGwsf] dxŒj atfO{ lbg'xf];\ .
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^ 57
cEof;
!= vfnL 7fpFdf ldNbf] zAb eg'{xf];\ M
-s_ d]/f] afaf vf]nfdf afFw xfNg hfg'ePsf] ================== lbg eof] .
-v_ ToxL vf]nfsf] ======================= r9]/ t slt ufO{afv|f r/fpYof} xfdL .
-u_ tf/hfnLdf ================ e/]/ alnof] t6aGw agfOG5 .
-3_ xfd|} ================= / uf“p arfpg afaf t6aGw ug{ hfg'ePsf] /x]5 .
@= tnsf jfSonfO{ l7s eP l7s / a]l7s eP a]l7s n]Vg'xf];\ M
-s_ vf]nf v]tdf gk;f];\ eg]/ kf] 5]s]sf] /x]5 .
-v_ x/]s jif{ gf/fo0fL gbLsf] qf;df af“Rg' kb}{g .
-u_ em/Ldf vf]nf lsgf/df dfG5] ;'Tb}gg\ .
-3_ sltko s'/f k9]/eGbf cjnf]sgaf6 a'lemb}g .
#= tnsf jfSox¿ l7s eP l7s lrXg -_ / a]l7s eP a]l7s lrXg -×_ lbg'xf];\ M
-s_ vf]nf v]tdf gk;f];\ eg]/ kf] 5]s]sf] /x]5 .
-v_ ToxL eP/ x/]s jif{ gf/fo0fL gbLsf] qf;df af“Rg' kb}{g .
-u_ 7'nf] em/Ldf vf]nf lsgf/df dfG5] ;'Tb}gg\ xf]nf x} .
-3_ xf] sltko s'/f k9]/eGbf cjnf]sgaf6 a'lemb}g .
#= tnsf k|Zgx?sf] 5f]6f] pQ/ lbg'xf];\M–
-s_ t6aGw eg]sf] s] xf] <
-v_ t6aGw gubf{ s] x'G5 <
-u_ a]n}df t6aGw gubf{ sf]zL / ltgfp gbL s] eof] <
-3_ s] sf/0fn] t6aGw ug'{kg]{ cj:yf cfpF5 <
-ª_ v}/xgL gu/kflnsfn] t6aGwsf nflu s:tf] of]hgf NofPsf] 5 <
#= v}/xgLdf cfOkg{ ;Sg] cGo hf]lvdx¿ h:t}M klx/f], e"sDk, af9L cflb h:tf k|fs[lts
k|sf]kaf6 aRg ;lsg] pkfosf af/]df sIffdf 5nkmn ug'{xf];\ .
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^
58
;x/L ljsf;, k|b"if0f tyf
kmf]xf]/ Joj:yfkg
PsfO–(
jftfj/0f ;+/If0f
kmf]xf]/ Joj:yfkg
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^ 59
!&
jftfj/0f ;+/If0f
æjftfj/0fÆ eGgfn] k|fslts, ;f+:s[lts /
;fdflhs k|0ffnL, cfly{s tyf dfgjLo lqmofsnfk,
logsf cjojx? tyf tL cjojx?sf] larsf]
cGt/lqmof tyf cGt/;DaGw a'lemG5 .
:jR5 jftfj/0f eg]sf] cfˆgf] jl/kl/sf]
jftfj/0f ;kmf / :jR5 x'g' xf] . :jR5 jftfj/0f
x'g' dflg; / hGt' b'j}nfO{ Psbd} h¿/L 5 .
jftfj/0fn] dflg;sf] hLjg s:tf] 5 eGg] a'emfpF5 . :jR5 tyf ;kmf jftfj/0f dfgj hLjgsf
nflu cTofjZos tŒj xf] . oxL :jR5 / :j:y jftfj/0fdf afFRg kfpg] dflg;sf] df}lns
clwsf/ klg xf] . ;dfhsf] ;d[l4sf] ;"rssf ?kdf ;d]t :jR5 tyf :j:y jftfj/0fnfO{
lnOG5 . t/ a9\bf] ;x/Ls/0f, ef}lts ljsf; tyf cGo ljleGg dfgjLo k|efjsf sf/0f xfd|f]
:jR5, :j:y / ;kmf jftfj/0f lbg k|ltlbg lau|Fbf] cj:yfdf 5 . oxL lau|Fbf] jftfj/0fsf
sf/0f dfgj :jf:y / ;dfhsf] ;d[l4df ljljw afwf c8\rg ylkFb} 5g\ .
;dfhdf jftfj/0fLo ;d:ofx? lbg k|ltlbg al9/x] klg lgodgsf/L lgsfo / cfd
dflg;df oL ;d:ofx?k|lt eg] sd rf;f] b]lvG5 . sfg'gL ?kdf g} :jR5 jftfj/0fnfO{
df}lns xs dfg] klg Jojxf/df ;DalGwtsf] Wofg To;tkm{ s]lG›t ePsf] kfFOb}g . ljljw
k|b"if0fx?sf] cj:yf eg] emg emg\ ljs/fn aGb} 5 . clxn] ;x/L If]qx?df Knfl:6shGo
kmf]xf]/n] jftfj/0fdf c;/ kfl//x]sf] 5 . Knfl:6shGo kbfy{sf] plrt k'gM k|of]u x'g;s]sf]
5}g . Knfl:6shGo j:t'sf] k|of]udf dfkb08x? ag] klg Tof] Jojl:yt ?kdf sfof{Gjog x'g
;s]sf] 5}g .
;x/L If]qdf w'jfF w'nf]n] hghLjg g} cfqmfGt kf/]sf] 5 . pko{'Qm dfkb08 a]u/
;x/sf cfjf;Lo If]qx?df ;~rflnt O§f e§Lsf w'jf v]kL g;Sg' 5 . clxn] w]/} h;f]
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^
60
:yfgdf kmf]xf/sf] lgisf;g :yn vf]nfgfnf / gbLx? ePsf 5g\ . vf]nf gfnfsf] :jR5tf
xfd|f] wd{ ;+:s[lt;Fu hf]l8P klg cfd dflg;sf] rf;f] o;k|lt 5}g . hnr/sf] h}ljs
ljljwtf / To;sf] dfgj hLjgdf dxŒjsf af/]df dflg;x? a]va/ 5g\ . cfj;Lo If]q,
c:ktfn, ljBfno nufotsf If]qx?sf] kmf]xf]/ l;w} gbL, vf]nfx?df hfgfn] hnr/ Pjd\
dfgj hflt k|efljt 5g\ . kmf]xf]/sf] plrt Joj:yfkg x'g g;Sbf ;x/L Pjd\ u|fdL0f If]qx?df
jftfj/0fLo ;d:of w]/} 5g\ . To;}u/L ljsf;sf] gfddf k|zo kfpg] ljgf;sf sfo{n] jftfj/0f
laufl//x]sf 5g\ . lbuf] ljsf;sf] dfGotfnfO{ s'lNrb} cJol:yt ljsf;sf sfo{x? cl3
a9]sf 5g\ . o;n] ubf{ csf{tkm{ e"Ifo nufotsf w]/} jftfj/0fLo ;d:ofx? cfO/x]sf 5g\ .
;x/L / cfjf;Lo If]qdf ;jf/L ;fwgsf] Wjlg k|b"if0fn] hghLjg k|efljt g} 5 . o; ljifodf
klg 7f]; sbdx? nfu' x'g ;s]sf 5}gg\ .
:jR5 jftfj/0fdf afRg kfpg] dflg;sf] df}lns xs xf] elgP klg plrt ?kdf
o;sf] sfof{Gjogsf] cefj vl8\s/x]sf] kfOG5 . :jR5 jftfj/0fn] dflg;nfO{ :jR5 xfjf
/ kfgL lbg] dfq x}g o;n] dflg;sf] hLjgsfn klg a9fpFb5 . hf] dflg; :jR5 jftfj/0fdf
x's{G5, p;sf] a'l4 klg :jR5 / ;kmf x'G5 . olb xfdLn] klg v}/xgL gu/kflnsfnfO{
:jR5 jftfj/0f ePsf] gu/kflnsf agfpg dg 5 eg] xfdLn] kmf]xf]/d}nfx?nfO{ ;xL 7fpFdf
/fVg'k5{ . xfdLn] :jR5 jftfj/0f agfPh:t} To;nfO{ sfod klg /fVg ;Sg'k5{ .
lzIf0f ;'emfjlzIf0f ;'emfj
• ljBfyL{x?nfO{ :jR5 jftfj/0fsf] dxŒj, kmfObfx? cfjfZostfsf af/]df k|:6
kfg'{xf];\ .
• ljBfyL{nfO{ ljBfnosf] vfnL hUufdf sIffut jf ;bgut s/];faf/L÷au}rf
lgdf{0fdf ;xeflu u/fO{ pTs[i6mnfO{ k'/:s[t ug{'xf];\ .
• efOalxgL xf] Û jftfj/0f ljgf;n] kf/]sf] c;/sf af/]df o'6'a lel8of] x]/L
sIffdf ;a}nfO{ ;'gfpg'xf];\ .
• cfˆgf] ljBfnodf ljZj jftfj/0f ;+/If0f lbj;sf] cj;/ kf/]/ sIff ^ sf]
cfof]hgfdf Pp6f jSt[Œjsnf k|ltof]lutf cfof]hgf ug'{xf];\ .
ljBfyL{ lqmofsnfk M
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^ 61
!= tnsf jfSox¿ l7s eP -_ / a]l7s eP -×_ lbg'xf];\ M
-s_ :jR5 jftfj/0f eg]sf] cfˆgf] jl/kl/sf] jftfj/0f ;kmf / :jR5 x'g'
xf] . - _
-v_ jftfj/0fn] dflg;sf] hLjg s:tf] 5 eGg] a'emfpFb}g . - _
-u_ :jR5 jftfj/0fdf afRg kfpg] dflg;sf] df}lns xs xf] . - _
-3_ uf}td a'4 cfkm}df jftfj/0f ;+/If0fk|]dL lyP . - _
-ª_ sfg'gL ?kdf g} :jR5 jftfj/0fnfO{ df}lns xs dflgPsf] 5 . - _
-r_ vf]nfgfnfsf] :jR5tf xfd|f] wd{ ;+:s[lt;Fu hf]l8Psf] 5}g . - _
@= tnsf k|Zgx¿sf] pQ/ lbg'xf];\ M
-s_ jftfj/0f eg]sf] s] xf] <
-v_ ;x/L If]qdf jftfj/0fsf] cj:yf s] 5 <
-u_ v}/xgLnfO{ xl/tgu/ agfpg xfdLn] s]–s] ug{'k5{ <
cEof;
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^
62
!*
kmf]xf]/ Joj:yfkg
efOalxgL xf] Û v}/xgL gu/kflnsf
j8f g+= % sL /fddfof b/fO{sf] kmf]xf]/
Joj:yfkgsf] cg'ej cfh xfdLn] k9\5f}+ .
laxfg–a]n'sL efG;faf6 lg:sg]
b'O{y/L s'lxg] kmf]xf]/nfO{ juL{s/0f u/L
cnucnu efF8fdf /fVb} cfPsL 5' .
Pp6fdf kfs]sf] / csf]{df xl/of] t/sf/L /
kmnkm"naf6 lg:sg] kmf]xf]/ . oL b'j} kmf]xf]/nfO{
d}n] sf};Lv]tLdf pkof]u ub}{ cfPsL 5' .
o:t} kfs]sf] cyf{t\ pa|]sf] af;L vfgfnfO{ ;fdfGo df6f]df ld;fO{ s]xL lbg 3fddf
;'sfpFbf Tof] df6fd} kl/0ft x'G5 / o:tf] df6fdf sf]sf]lk6 / h}ljs dn ld;fO{ k'gk{|of]u
ug{ ;lsG5 . o:t} xl/of] t/sf/L / kmnkm"naf6 lg:sg] kmf]xf]/sf] emf]nnfO{ h}ljs dnsf
?kdf k|of]u ub}{ cfPsL 5' . o;sf nflu ldg/n jf6/ jf lr;f] k]okbfy{sf] af]tnnfO{ lkFw
g5'l6g] u/L uf]nfsf/df sf6\g'k5{ / sfFrf] kmf]xf]/nfO{ lkFwlt/af6 eb}{ hfg'k5{ / dflyaf6 b'w
jf t]nsf] kf]sfnfO{ sf6]/ 5f]Kg'k5{ . af]tnsf] lasf]{ vf]n]/ la¿jfsf] km]b glhs} uf8\g'k5{ .
;f] af]tndf laxfg–a]n'sL efG;faf6 lg:sg] xl/of] kmf]xf]/ eb}{ hfFbf Psflt/ af]6la?jfsf
nflu h}ljs emf]ndn kfOG5 csf{lt/ efG;faf6 lg:sg] b'O{y/Lsf] kmf]xf]/sf] j}1flgs / lbuf]
Joj:yfkg x'G5 .
o:t} gs'lxg] cyf{t\ Knfl:6shGo nufot sfuh clg sfd gnfUg] kmf]xf]/
Joj:yfkgsf nflu d}n] efG;fdf tLgy/L emf]nf /fVg] u/]sL 5' . klxnf]df Knfl:6ssf ;fgf
7'nf emf]nf /fVg] u/]sL 5', bf];|f]df sfuhhGo kmf]xf]/ / t];|f]df sfd} gnfUg]h:tf] cf}iflwsf
kmfon, ;fa'g, la:s'6 nufotsf vf]n . sfd gnfUg] sfuhnfO{ Ps ;ftf;Dd lehfpg'k5{ /
To;kl5 v;|f] e'OFdf d'5]kl5 cf6fsf] …8f]Ú h:t} tof/ x'G5, h;nfO{ h'g;'s} cfsf/ k|sf/sf]
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^ 63
cfsif{s ;fdu|L tof/ ug{ ;lsG5 .
Knfl:6ssf emf]nfnfO{ d}n] k'gMk|of]u ug]{ u/]sL 5' / w]/} eP laqmL;d]t u5{' . t]nsf]
;fgf 7"nf hf/ nufot cf6fsf] kf]sfnfO{ udnf agfpg] u/]sL 5' . cGo b'w / t]nsf] kf]sf
nufot bxLsf] ;fgf–7'nf a§fdf klg la?jf pdfg]{ u/]sL 5' . cGo sfd gnfUg] kmf]xf]/nfO{
eg] udnfsf] kLFwdf df6f] eg{'cl3 /fVg'k5{ . efG;fd} lrg]/ kmf]xf]/ juL{s/0f ug{ ;s] dfqf
36\g] dfq geO{ jif{el/ g} h}ljs t/sf/L / kmnkm"n pTkfbg ug{ ;lsG5 .
kl5Nnf] ;do b]z}el/sf ;x/x?sf] d'Vo r'gf}tL kmf]xf]/ Joj:yfkg aGb} cfO/x]sf]
5 . cfkm"n] pTkfbg u/]sf] kmf]xf]/ cfkm}+ Joj:yfkg ug{ g;Sg' / :yfgLo ;/sf/x?n] lghL
sDkgLx?nfO{ kmf]xf]/ Joj:yfkgsf] lhDdf nufpg] kl5Nnf] k|j[lQ klg e/kbf]{ xf]Og .
3/fo;L kmf]xf]/sf] k|s[ltcg';f/ ;|f]td} juL{s/0f u/L h}ljs dn pTkfbg ug{ ;lsg]
eP klg :yfgLo ;/sf/sf clwsf+z kbflwsf/L o:tf k|ljlwaf/] cgle1 5g\ . x'g klg …hlt
kmf]xf]/ Tolt df]x/Ú eGg] dfgl;stfaf6 hgk|ltlglwnufot lghL sDkgLx?dfly p7\g ;s]sf]
b]lvFb}g . w/fg pkdxfgu/n] 3/fo;L nufot cGo kmf]xf]/af6 afof]Uof; nufot h}ljs dn
pTkfbg ug{ yfn]sf] ;dfrf/ hg;dIf cfPsf] 5 . t/ ;dfrf/df o;sf k|lqmofaf/] eg] rrf{
x'Gg . of] tl/sf cGoqsf nflu cg's/0fLo 5 .
ut jif{sf] Ps ;j]{If0f cg';f/ 3/fo;L kmf]xf]/dWo] &! k|ltzt s'lxg] kmf]xf]/, !&
k|ltzt sfuh / Knfl:6s, # k|ltzt l;;f, ! k|ltzt wft', # k|ltzt /a/, @ k|ltzt sk8f
nufot sfd gnfUg] kmf]xf]/ x'g] u/]sf] 5 . ;du| kmf]xf]/sf] 7'nf] lx:;f s'lxg] kmf]xf]/ x'g]
u/]sfn] klg o;sf] Joj:yfkg ug{' cToGt cfjZos 5 .
oBlk v}/xgL gu/kflnsfn] eg] gu/jf;LnfO{ 3/fo;L kmf]xf]/ juL{s/0f u/L cnu
cnu efF8f /fVg clkn u/]sf] 5 . v}/xgLn] gu/jf;LnfO{ kmf]xf]/ lrgfpg] k|of;sf] yfngL,
kmf]xf]/sf] juL{s/0f / kmf]xf]/nfO{ df]xf]/ agfpg] sfo{ ynfgL ul/;s]sf] 5, h'g c¿ kflnsfsf
nflu klg cg's/0fLo 5 . gu/leq ;ª\slnt kmf]xf]/nfO{ j8f gDa/ $ sf] e'jg]Zj/ 6f]ndf
k|zf]wg s]Gb| :yfkgf u/]/ Knfl:6shGo kmf]xf]/nfO{ k|zf]wg ug{ ;'¿ u/]sf] 5 . ;fy} gu/kflnsfn]
s'lxg] kmf]xf]/nfO{ 3/ 3/d} Joj:yfkg ug{ gu/jf;LnfO{ k|f]T;flxt ub}{ cfPsf] 5 . v}/xgLsf
ahf/ If]qdf lbg lbg} / u|fdL0f If]qdf xKtfsf] Ps k6s kmf]xf]/ ;ª\sng ug]{ u/]sf] 5 . lghL
If]qsf] ;+nUgtfdf gu/kflnsfn] kmf]xf]/ Joj:yfkg af6 /fh:j ;d]t ;+sng ul//x]sf] 5 .
h;nfO{ kmf]xf]/af6 df]xf]/ agfpg] pbfx/0fLo sfo{ dfGg ;lsG5 . xfdLn] klg 3/sf] kmf]xf]/nfO{
3/3/d} Joj:yfkg ug]{ afgLsf] ljsf; ug'{kb{5 .
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^
64
lzIf0f ;'emfj MlzIf0f ;'emfj M
• ljBfyL{x?nfO{ v}/xgL gu/kflnsfsf] j8f gDa/ $ sf] e'jg]Zj/ 6f]ndf
cjl:yt kmf]xf]/ k|zf]wg s]Gb|df cjnf]sg e|d0f u/fpg'xf];\ . ToxfF kmf]xf]/
Joj:yfkgsf nflu ckgfOPsf k|fljlws / cGo kIfx?sf af/]df a'em]/
ljBfyL{nfO{ atfpg'xf];\ .
• ljBfyL{x?nfO{ kmf]xf]/d}nf Joj:yfkgsf ;DaGwdf ljleGg lel8of]x?
b]vfpg'xf];\ .
lj|mofsnfk M lj|mofsnfk M
• tkfO{Fsf] 3/df s:tf] s:tf] kmf]xf]/ x'G5 < kmf]xf]/sf] gfd n]v]/ sIffdf
b]vfpg'xf];\ .
• tkfO{x?n] klg 3/df 8f]sf] jf af]/fsf] 8:6ljg agfO{ kmf]xf]/ Aoj:yfkgsf] sfo{
u/L To;sf] hfgsf/L lzIfsnfO{ u/fpg'xf];\ .
!= tnsf k|Zgx?sf] 5f]6f] pQ/ lbg'xf];\ M
-s_ kmf]xf]/d}nf eg]sf] s] xf] <
-v_ kmf]xf]/d}nfleq s:tf s:tf kmf]xf]/x? kb{5g\ <
-u_ h}ljs kmf]xf]/ eg]sf] s] xf] <
-3_ ch}ljs kmf]xf]/ eg]sf] s] xf] <
-ª_ kmf]xf]/nfO{ s;/L k|zf]wg ug{ ;lsG5 <
@= tnsf k|Zgx?sf] nfdf] pQ/ lbg'xf];\ .
-s_ kmf]xf]/d}nfsf k|sf/x?sf af/]df n]Vg'xf];\ .
-v_ kmf]xf]/ Joj:yfkgsf pkfox? s] s] x'g\ < n]Vg'xf];\ .
-u_ v}/xgL gu/kflnsfn] u/]sf] kmf]xf]/ Joj:yfkgsf] k|of;af/] n]Vg'xf];\ .
cEof;
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^ 65
#= tnsf jfSox? l7s eP l7s lrXg -_ / a]l7s eP a]l7s lrXg -×_ lbg'xf];\ M
-s_ kmf]xf]/ eg]sf] 7f]; j:t'dfq xf] .
-v_ kmf]xf]/d}nf sfd nfUg] j:t' xf]Og .
-u_ kmf]xf]/nfO{ df]xf]/df abNg ;lsG5 .
-3_ kmf]xf]/nfO{ s'lxg] / gs'lxg] u/L 5'6\ofP/ /fVg'kb{5 .
-ª_ kmf]xf]/ /fd|f];Fu Joj:yfkg ePg eg] /f]u nfUg] ;Defjgf x'G5 .
$= hf]8f ldnfpg'xf];\ M
;d"x ‘s’ ;d"x ‘v’
¥oflkª k]k/ ahf/df x'g] kmf]xf]/
t/sf/Lsf vf]n 3/df x'g] kmf]xf]/
afn'jf c:ktfnsf] kmf]xf]/
rfprfpsf vf]n ljBfnodf x'g] kmf]xf]/
cf}ifwLsf l;;L efG;fdf x'g] kmf]xf]/
afn'jf 3/aflx/af6 x'g] kmf]xf]/
kl/of]hgf sfo{kl/of]hgf sfo{
• kmf]xf]/ Joj:yfkgsf 3R l;4fGtsf] af/]df gu/kflnsfn]
u/]sf] k|of; ljifodf lzIfssf] ;xof]udf Pp6f k|ltj]bg
tof/ ug{'xf];\ .
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^
66
!(
xfd|f d"No, dfGotf,
;bfrf/ / of]u
PsfO–!)
of]uf;fg
/]8qm;
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^ 67
!(
of]uf;g
of]u eGgfn] zf/Ll/s, dfgl;s / cflTds ;Gt'ng
k|fKt ug{ ul/g] Ps k'/fgf] / k|efjsf/L cEof; xf] .
æof]uÆ zAbsf] cy{ xf] æhf]8Æ — cyf{t\ z/L/,
dg / cfTdfnfO{ Ps;fy Nofpg' xf] . cfo'j]{bdf
elgPsf] 5 ls rf/ k|sf/sf] dxf;'v x'G5g\ :j:y
z/L/, lgTo cfDbfgL, cf1fsf/L k'q, dL7f] s'/f ug]{
hLjg;fyL . To;}n] :j:y hLjg ;a}eGbf 7"nf]
;'v xf] .
:jf:Yosf nflu of]usf d'Vo kmfObfx¿M
zf/Ll/s :jf:YoM
z/L/nfO{ nlrnf] agfpF5 .
df+;k]zL / xf8nfO{ dha't agfpF5 .
kfrg k|0ffnL ;'wf/ u5{ .
/Qmrfk, dw'd]x, yfO/fO8 cflb /f]u lgoGq0fdf d2t u5{ .
@= dfgl;s :jf:YoM
tgfj, lrGtf / l8k|]zg sd u5{ .
dgnfO{ zfGt / Psfu| agfpF5 .
lg›fdf ;'wf/ NofpF5 .
#= cflTds ljsf;M
cfTd–1fg / cg'zf;g a9fpF5 .
hLjgk|lt ;sf/fTds ;f]r NofpF5 .
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^
68
of]usf s]xL k|d'v cEof;x¿M
cf;g -zf/Ll/s Jofofdh:t}M tf8Þf;g, e'hËf;g, ah|f;g_
k|f0ffofd -:jf;;DaGwL cEof;M cg'nf]d–ljnf]d, skfneflt_
Wofg -dgsf] Psfu|tf / zflGtsf nflu Wofg s]lG›t ug]{ cEof;_
lgoldt of]u cEof;n] bL3{sfnLg ¿kdf ;du| :jf:Yodf ;sf/fTds k|efj kf5{
of]usf s]xL k|sf/x?sf] af/]df tn rrf{ ul/Psf] 5 .
-s_ tf8f;g
of] of]uf;g cf/De ubf{ b'j} uf]8fx?nfO{ Ps} 7fFpdf
/fv]/ plecf}F . b'j} xftnfO{ 6fpsf] dfly n}hfcf}F / cf}Fnfx?nfO{
cNemfP/ hf]8f}F . :ff; lnb} ;Dk"0f{ z/L/nfO{ dfly tGsfcf}F / Zjf;
5f8\b} bflxg]tkm{ em'sf}F . Zjf; lnb}F dfly cfpg cfcf}F / Zjf;
5f]8\b} b]a|]tkm{ em'sf}F . o;/L $–% k6s;Dd bf]xf]¥ofpg] u/f}F .
kmfObf M
of] cf;gsf] lgoldt cEof;af6 wft'Ifoh:tf /f]ux? x6\g yfN5g\ . of] cf;gn] dnfzo
jf cfdfzosf] df+zk]zLnfO{ ljsl;t u/]/ cfGb|fx?sf] cfsf/df j[l4 u5{ . o;n] d]¿b08sf
ljsf;df ;xfotf ub{5 . of] cf;g ugf{n] g;faf6 lg:sg] laGb'x?sf] cj/f]wnfO{ x6fpF5 .
-v_ ah|f;g
ah|f;g Psbd} ;/n / pkof]uL of]uf;g xf], ljz]ifu/L
kfrg ;'wf/ ug{sf nflu. of] vfgf vfPkl5 klg ug{ ldNg] Psdfq
of]uf;g xf] .
oxfF ah|f;g ug]{ ;xL tl/sf lbOPsf] 5M
ah|f;g ug]{ tl/sf -Steps_M
;lhnf] :yfgdf a:g] tof/L ug{'xf];\ .
of]uf Dof6 jf r6fO{df 3'F8f 6]s]/ a:g] tof/L ug{'xf];\ .
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^ 69
3'F8fsf] dfly a:g'xf];\ .
b'a} v'§f 3'F8f df]8]/ k5fl8 tfGg'xf];\ .
v'§fsf] cf}+nfx¿ ldnfP/ /fVg'xf];\ / lk7\o'sf] d'lg a;]/ 6f]sg agfpg'xf];\ .
lgtDa -sd/_ b'a} uf]8fsf] tn a:g] u/L /fVg'xf];\ .
d]?b08 ;Lwf /fVg'xf];\ .
9f8 ;Lwf agfpg'xf];\, 5ftL km'nfpg'xf];\ / sGwf l9nf];+u tn em's]sf] x'g'xf];\ .
xft 6]lsg] tl/sfdf /fVg'xf];\ .
b'a} xft uf]8fsf] dfly hf+3df /fVg'xf];\, xy]nL tn jf dfly kmsf{O/fVg ;lsG5 .
zfGt dgn] Zjf;–k|Zjf;df Wofg lbg'xf];\ .
cfFvf aGb u/]/ Zjf;k|Zjf;df Wofg lbg'xf];\ .
% b]lv !) ldg]6 a:g ;lsG5 .
ah|f;gsf] kmfObfM
kfrg k|0ffnL ;'wf/ x'G5 .
slAhot -constipation_ x6fpF5 .
z/L/sf] tNnf] efu alnof] agfpF5 .
Wofg / zflGtdf d2t u5{ .
;fjwfgLx¿M
olb tkfO{+nfO{ 3'F8fdf ;d:of -h:t} 3'F8fsf] b'vfO_ 5 eg] of] cf;g gug{'xf];\ jf sd
;do ug{'xf];\ .
;'?df 5f]6f] ;doaf6 ;'? ug{'xf];\ — !–@ ldg]6 — clg lj:tf/} a9fpg'xf];\ .
lzIf0f ;'emfj MlzIf0f ;'emfj M
• ljBfyL{x?nfO{ s'g} Ps of]usf] gd'gf sIffdf k|:t't ug{'xf];\ . o;sf nflu
tl:j/ jf lel8of]sf] ;xfotf lng'xf];\ .
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^
70
lj|mofsnfk Mlj|mofsnfk M
• tkfO{Fn] p7]/ ug]{ of]uf;gx? ug{'ePsf] 5 < gu/]sf] eP klg of] kf7 kl9;s]kl5
cjZo hfGg'eof] xf]nf . sIffdf o;sf] gd'gf k|bz{g ug{xf];\ .
!= tnsf jfSox? l7s eP l7s a]l7s eP a]l7s n]Vg'xf];\M
-s_ of]un] hLjgk|lt ;sf/fTds ;f]r NofpF5 .
-v_ tf8f;g ubf{ Pp6f xftnfO{ dfq 6fpsf] dfly n}hfg'k5{ .
-u_ ah|;gn] ub{g / 9f8sf] b'vfOdf nfebfoL x'G5 .
-3_ cfo"j{]bsf cg';f/ dfgj hLjgdf tLgcf]6f dxf;'v 5g\ .
@= tnsf k|Zgx¿sf] 5f]6f] pQ/ n]Vg'xf];\M
-s_ of]usf] 5f]6f] kl/ro lbg'xf];\ .
-v_ ah|f;g ug]{ ljlw n]Vg'xf];\ .
-u_ tf8f;g s;/L ul/G5 <
-3_ of]usf kmfObfx?sf] ;"rL tof/ ug{'xf];\ .
@= tnsf] lrq x]/]/ lzIfssf] ;xof]udf of]u tyf Wofgsf] dxŒjaf/] 5nkmn
ug'{xf];\ .
cEof;
@)
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^ 71
@)
/]8j|m;
/]8qm; ;]jfd"ns cGt/f{li6«o ;fdflhs ;:yf xf] . /]8qm;sf] ;+:yfks dxfdfgj
x]g/L 8\o"gf x'g\ . 8\o"gfsf] hGd l:jh/NofG8sf] h]g]efdf ;g !*@* df ePsf] lyof] . pgL ;g\
!*%( df Joj;fosf] lznlznfdf O6fnLsf] ;Nkm]l/gf] eGg] 7fpFdf k'u]sf lyP . ToxfF Psflt/
cl:6«of, k|mfG; csf]{lt/ O6nLsf ;]gfx?lar o'4 rln/x]sf] lyof] . x]g/L 8\o"gfn] o'4sf]
sf/0f eO/x]sf] dfgjLo kL8f, lrTsf/, 56k6L, / j]bgf glhsaf6 cg'e"lt ul//x]sf lyP .
pgn] Tof] kL8f ;xg g;sL :yfgLo dlxnfx?sf] ;xof]udf 3fOt] l;kfOx?nfO{ k|fylds
pkrf/ ug{ nfu] . To;kl5 pgsf] dl:tisdf wg, ;DklQ, Jofkf/, ;'v ;'ljwf eGbf 7'nf] s'/f
dfgjLo ;]jf /x]5 eGg] nfUof] . pgn] ;a} la;]{/ o; ;ª\s6lt/ pGd"v ljZjnfO{ s]xL of]ubfg
lbg'k5{ eGg] efjgf / hf];sf ;fy O=;+= !*^# cS6f]j/ @) df cGt/f{li6«o /]8qm;sf] :yfkgf
u/] . cfh cGt/f{li6«o /]8qm; ;+:yf ljZjsf !() /fi6«df km}ln/x]sf] 5 .
ljz]if u/L k|fs[lts ;ª\s6, b'3{6gf, o'4 tyf ljkb\ Joj:yfkg k"j{ tof/L ;r]tgf
h:tf sfo{qmd ug'{ /]8qm;sf d'Vo sfd x'g\ . hg;]jf ug]{ p2]Zon] s'g} b]zdf zfvf jf
;+u7gsf ?kdf /]8qm;sf] :yfkgf ul/Psf] x'G5 . g]kfndf klg /]8qm;sf] :yfkgf lj=;+=
@)@) ef› !( ut] ul/Psf] lyof] . g]kfn /]8qm; ;f];fO6L Ps ljz'4 dfgjLo ;]jf ug]{
p2]Zon] :yfkgf ul/Psf] xf] .
dfgjtf, lgikIftf, t6:ytf, :jflwgtf, P]lR5s ;]jf, Pstf / ljZjJofkstf /]8qm;
cleofgsf ;ft l;4fGtx? x'g\ . /]8qm;n] /fli6«otf, hflt, wd{, ju{ / /fhgLlts
ljrf/wf/fsf] cfwf/df s'g} e]befj ub}{g . /]8qm; cleofgn] ;DalGwt /fi6«sf] P]g sfg'g
kfngf u/L dfgjLo ;]jf sfo{df ;b}j ;xof]u ub{5 .
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^
72
xfd|f] v}/xgL gu/kflnsfdf klg /]8qm;sf] pkzfvfx? :yfkgf ePsf 5g\ . v}/xgL
gu/kflnsf leqsf tL pkzfvfdf o; If]qsf :yfgLo jfl;Gbfx? ;ª\3÷;+:yf Pj+ ;'e]
R5'sx?sf] ;lqmo ;xeflutf / lg/Gt/ ;xof]u /x]sf] kfOG5 . lo pkzfvfx?af6 ljkb\ tyf
;ª\s6 Joj:yfkgdf ljz]if u/]/ af9L / klx/f], cfunfuL, ;8s b'3{6gf, r6\ofª, xfjfx'/L
h:tf ljkb\x?af6 Iflt sd ug{ ljkb\ k"j{tof/L ;DaGwL hgr]tgfd"ns sfo{qmd ;~rfng
e}/x]sf] 5 . ljkb\ k"j{tof/L:j?k gu/sf ljleGg ljBfno tyf ;d'bfodf tflnd lbO{ :jod
;]jsx? pTkfbg u/L ;]jf k|bfg ub}{ cfPsf] 5 . rf}la;} 306f PDa'n]G;, c;xfo tyf ckfË
;xof]u, b}jL k|sf]k p4f/ tyf /fxft ljt/0f sfo{qmd, clUgkLl8t /fxt ;xof]u, a]vrL{ tyf
c;xfonfO{ ;xof]u cflb oxfFaf6 pknAw x'g] ;]jfx? x'g\ . log} ;]jfd"ns sfo{x?n] ubf{
v}/xgL pkzfvf g]kfns} gd'gf pkzfvfsf ?kdf :yflkt ePsf] 5 . o; zfvfsf] cfly{s
;|f]tdf ;b:otf z'Ns, 3/ef8f, PDa'n]G; ;]jfaf6 k|fKt /sd, /uthGo ;]jfaf6 k|fKt /sd,
rGbf bfg, /fli6«o tyf cGt/f{li6«o ;ª\3 ;+:yfaf6 k|fKt ;xof]u cflb /x]sf 5g\ .
z}lIfs ;+:yfx?df …d ;]jf u5'Ú{ eGg] d"n gf/fsf ;fy h'lgo/ tyf o'jf /]8qm;sf]
:yfkgf ul/Psf] x'G5 . o;n] afnaflnsfdf ;fg}b]lv ;]jfsf] efjgf hfu[t u/fpF5 .
v}/xgL pkzfvfn] sIff * ;Dd k9fO x'g] ljBfnodf h'lgo/ /]8qm; ;s{n u7g u/]sf] 5 .
To;}u/L sIff ! b]lv !@ ;Dd jf ( b]lv !@ sIff ;Ddsf ljBfno jf ljZjljBfno /
;d'bfodf o'jf /]8qm; u7g u/]sf] 5 . h'lgo/ tyf o'jf /]8qm; ;s{n sfo{;ldltsf] cjlw
b'O{ jif{sf] x'G5 . o;n] ljBfno tyf ;d'bfodf x'g] k|fylds pkrf/, k|hgg\ :jf:Yo ;DaGwL
ljkb\ Joj:yfkg ;DaGwL ;r]tgf d"ns sfo{qmd ub{5 .
;d'bfon] ;fdflhs ;+:yfx?af6 k|ToIf ?kdf ;]jf lnO/x]sf x'G5g\ . /]8qm; xfdL
;a}sf] ljkb\sf] ;fyL xf] . o;n] b}ljs ljklQsf] cj:yfdf ;j}eGbf klxnf ;j{;'ne ;]jf
lbg] ub{5 . o:tf ;]jfd"ns ;+3 ;+:yfx?nfO{ hLjGt /fVg' xfdL ;a}sf] st{Jo xf] .
lzIf0f ;'emfj M lzIf0f ;'emfj M
• lzIfs ldq Û ljBfyL{x?nfO{ v}/xgL gu/kflnsfdf /x]sf] /]8qm; pkzfvfsf]
cjnf]sg u/fpg'xf];\ .
• ljBfyL{ efOalxgLx? Û /]8qm; pkzfvfn] v}/xgLdf s]s:tf ;]jf ;'ljwf
pknAw /x]5g\ < ;f]w]/ n]Vg'xf];\ .
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^ 73
lj|mofsnfk Mlj|mofsnfk M
• tkfO{Fsf] j8fleq ;~rfngdf /x]sf cGo ;fdflhs ;+:yfx?sf] ;"rL agfO{ ltgn]
u/]sf dxŒjk"0f{ sfdx?sf] af/] sIffdf hfgsf/L u/fpg'xf];\ .
• v}/xgL gu/kflnsfsf :jf:Yo zfvf k|d'vnfO{ ljBfnodf af]nfO{ v}/xgLsf]
:jf:Yo cj:yfaf/] hfgsf/L lbg nufpg'xf];\ .
cEof;
!= pko'St zAb /fv]/ vfnL 7fpF eg'{xf];\ M
-s_ /]8qm; ;d'bfoaf6 ;~rflnt cGt/f{li6«o====================;+:yf xf] .
-v_ g]kfndf /]8qm;sf] :yfkgf lj=;+==================== ul/Psf] lyof] .
-u_ v}/xgL pkzfvfn] ==============a}+ssf] :yfkgf u/]sf] 5 .
-3_ ;]jfd"ns ;ª\3 ;+:yfx?nfO{ hLjGt /fVg' xfdL ;a}sf] ==============xf] .
-ª_ /]8qm;n] afnaflnsfdf ;fg}b]lv ==============efjgf hfu[t u/fpF5 .
@= tnsf k|Zgx¿sf] 5f]6f] pQ/ n]Vg'xf];\ M
-s_ /]8qm;sf ;+:yfks sf] x'g\ <
-v_ /]8qm;sf d'Vo sfd s] s] x'g\ < n]Vg'xf];\ .
-u_ /]8qm; cleofgsf ;ft l;4fGtx? n]Vg'xf];\ .
-3_ v}/xgL /]8qm; pkzfvfaf6 pknAw ;]jfx? n]Vg'xf];\ .
-ª_ h'lgo/ tyf o'jf /]8qm;sf] :yfkgf s;/L ul/Psf] x'G5 <
-r_ h'lgo/ tyf o'jf /]8qm;n] s:tf sfo{qmdx? ub{5 <
#= x]g/L 8\o"gfn] /]8qm;sf] :yfkgf s;/L u/]sf x'g\ < kf7sf] cfwf/df n]Vg'xf];\ .
xfdL / xfd|f] v}/xgL sIff ^
74